De Joodse stad

Vanaf 1843 rijden er treinen door Amsterdam-Oost, en vanaf 1882 ook de Gooische Stoomtram (ook wel ‘Gooische Moordenaar’!). Over de impact van het spoor op Joden in Oost vertellen Bart Wallet (hoogleraar Joodse Studies aan de UvA) en Daniël Metz (cultuurhistoricus).

Verder in de aflevering ontmoet Julia twee verre familieleden van politicus Alexander Lisser (1875–1943). Meïr Behar, zijn achterkleinzoon, vertelt waarom Lisser in 1925 de trein naar Moskou nam. Jan den Haan, schoonzoon van Lissers kleindochter Fia Polak (1929–2012), ontwerpt een modelspoorbaan met een decor gebaseerd op de Vrolikstraat, de plek waar Fia is opgegroeid.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

Naast het Flevopark ligt de Joodse begraafplaats Zeeburg. Hier zijn tussen 1714 en 1914 zo’n 100.000 mensen begraven. Daarna is het terrein bijna een eeuw in vergetelheid geraakt en verwaarloosd. Julia wordt er rondgeleid door Ephraïm Goldstoff, bestuurslid van Stichting Eerherstel Joodse Begraafplaats Zeeburg, opgericht in 2008. Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies aan de UvA, vertelt hoe Zeeburg op zíjn pad kwam. En ten slotte loopt Julia met vrijwilliger Frank Porcelijn langs de graven van zijn verre familieleden, die hij bij toeval terugvond.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

‘Een buurt waarin Joden weinig behoefte hadden aan sjoels’, maar toch kwamen ze! Rogier Schravendeel, initiatiefnemer van Wij Zijn 1Amsterdam Oost, neemt Julia mee naar de Commelinstraat en de Molukkenstraat, vroegere locaties van ‘verenigingssynagogen’. Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies aan de UvA, vertelt over de bouw en sloop van de grote Sjoel Oost aan de Linnaeusstraat. Ten slotte gaat Julia in de Retiefstraat op bezoek bij Naftalie Hershler, die als kind naar de opvolger van Sjoel Oost ging en nu Joods leven in de buurt terugbrengt met Makom Hadasj.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

De Transvaalbuurt werd in de jaren 1910–1920 de nieuwe Jodenbuurt van Amsterdam. Maar zoals cultuurhistoricus Daniël Metz in deze aflevering vertelt: deze Joden lieten hun religie achter; alleen de belangrijkste Joodse feestdagen werden gevierd, verder leefden zij seculier of ‘klokvrij’. Julia gaat op bezoek bij Rachel Hart, die hier als kind kwam wonen, voor de Tweede Wereldoorlog, en bij Wil Erents-de Brave, die al sinds 1946 bijna onafgebroken in de Transvaalbuurt woont.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.

In deze eerste aflevering over Amsterdam-Oost introduceren we het stadsdeel. Julia praat met Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies aan de UvA, over het ontstaan van Joods Oost en de komst van Oost-Joden. Geert van Tijn en Frank Meelker vertellen over hun vader/opa Eli van Tijn (1902–1945), hoofdonderwijzer van de Kraaipanschool en verzetsman. Julia leest ook stukken voor uit een van de vele boeken van Mijntje (of Maartje) van Tijn (1933–2007), Geerts zus en Franks moeder. Ten slotte gaan we, ook met Frank Meelker, op bezoek bij de 94-jarige Shulah Soeters-van Velzen, die in de Transvaalbuurt is opgegroeid en tijdens de oorlog op vele plekken ondergedoken heeft gezeten, onder andere in de Kraaipanschool.

N.B. In minuut 54 vertelt Shulah dat de jongste drie van het gezin waarin ze opgroeide nog in leven zijn; helaas is in de tussentijd haar broer overleden.

De Joodse stad is een project van de Gemeente Amsterdam, het Joods Cultureel Kwartier en de Universiteit van Amsterdam. Concept, research en presentatie: Julia van der Krieke. Opname en montage: Caspar Stalenhoef. Muziek: Akim Moiseenkov.