LLEARN Podcast

Wil je formatief handelen écht laten werken in je les, zonder er een keurslijf van te maken? In deze aflevering nemen Valentina Devid en René Kneyber je mee door het nieuwe, gratis boek Toetsrevolutie. Formatief handelen in de praktijk – een bundel van de beste blogs van de afgelopen jaren, aangescherpt met de nieuwste inzichten en terminologie.
Je hoort waarom "minder toetsen, meer formatief handelen" een misverstand is, waarom we liever niet meer over differentiëren praten maar over afstemmen, en hoe je kwaliteitsbesef bijbrengt bij bètavakken en open bronvragen. Ook ontdek je wat de acht beweegredenen zijn achter het vijfstappenmodel, en waarom de mini-DIRK (de mini-didactische routekaart) door leraren eerst gehaat en daarna geliefd wordt.
In deze aflevering:
Waarom een bundel van 800 A4 aan blogs nu op papier staat
De acht beweegredenen: het vijfstappenmodel als flipperkast
Minder toetsen ≠ meer formatief handelen – waarom die koppeling niet klopt
Kwaliteitsbesef bij bètavakken (Nick Osinski) en bronvragen bij geschiedenis (Thijs Risselada)
Van differentiëren naar afstemmen (Sacha van Looveren en Flemming van de Graaf)
Grote DIRK vs. mini-DIRK: achterwaarts ontwerpen per les, met spiegelvragen en rode vlaggetjes
Lethal mutations: hoe formative assessment in het buitenland zijn 'action' verloor
Download het boek gratis op toetsrevolutie.nl – daar verschijnt ook wekelijks een nieuwe blog. Schrijf je in voor de nieuwsbrief en mis niets.
 
(00:00) – Intro: het gratis boek en wat je in deze aflevering hoort
(00:39) – Waarom dit boek? 800 A4 aan blogs, nu gebundeld en aangescherpt
(01:37) – Van 'formatief toetsen' naar 'formatief handelen': tien jaar voortschrijdend inzicht
(05:14) – De acht beweegredenen: het vijfstappenmodel als flipperkast
(09:54) – Minder toetsen, meer formatief handelen? Waarom die koppeling niet klopt
(12:25) – Kwaliteitsbesef bij bètavakken (Nik Osinski)
(16:02) – Formatief handelen met bronvragen bij geschiedenis (Thijs Risselada)
(17:47) – Van differentiëren naar afstemmen: niveaugroepen, de inspectie en wat wél werkt
(23:40) – Grote DiRK vs. mini-DiRK: achterwaarts ontwerpen per les
(26:17) – Van haat naar liefde: wat leraren terugzien na een mini-DIRK
(35:10) – Slotbeschouwing: een group effort en een uniek boek
(35:35) – Formative action in het buitenland en 'lethal mutations'
42:30 – Afsluiting: gratis download en wekelijkse blogs op toetsrevolutie.nl

Waarom gaat het Nederlandse onderwijs achteruit, terwijl we er zoveel geld én vrijheid in stoppen? Geschiedenisleraar en Leraar van het Jaar Erik Ex ging op zoek naar de perfecte les – van Finland tot Singapore, in een gammel VW-busje.
Hij vond die les nooit. Wat hij wél ontdekte: niet de superleraar en niet het perfecte systeem maken het verschil, maar leraren die als team samenwerken.
In dit gesprek met René Kneyber hoor je wat de beste scholen anders doen, waarom "collective teacher efficacy" meer is dan een lelijke term, en hoe onderwijskundig leiderschap, orde en rust en bij elkaar in de les kijken Nederland terug naar de Europese top kunnen brengen. Voor iedere leraar, schoolleider en bestuurder die gelooft dat het beter kan.
Hoofdstukindeling
(00:00) Introductie: Erik Ex, Leraar van het Jaar, en zijn boek Wereldlessen
(01:50) De onderwijsodyssee: met een busje op zoek naar de perfecte les
(05:12) Finland, Estland, Singapore – is de top écht beter?
(07:30) Niet de superleraar, niet het systeem, maar het team
(09:38) Individualisme, volgzaamheid en het ecosysteem rond het kind
(13:45) De Bermuda-driehoek: onderwijsvrijheid, lump sum en wie verantwoordelijk is
(15:57) Collective teacher efficacy: geloven dat élke leerling kan leren
(19:57) Samen beter worden: complementaire leraren en bij elkaar in de les kijken
(22:00) Het fundament: evidence-informed werken, orde en rust
(23:40) Instructional coaching: kort, hoogfrequent en gericht
(29:40) Londen: waar alles op zijn plek valt (de rector laat zich coachen)
(34:08) Een collectief gedragssysteem op het Damstede
(36:06) Focus en onderwijskundig leiderschap: niet twintig dingen tegelijk
(40:02) Vergezicht: waarom Nederland bij de wereldtop kán horen
Genoemd in deze aflevering (bronnen & namen)
Erik Ex — Wereldlessen
Principes van (Barak) Rosenshine
Dylan Wiliam over leren als levenslang vak
Gert Biesta over wat "goed onderwijs" is
Sietske Waslander — de "Bermuda-driehoek" in het onderwijs
Dominique Sluijsmans — "wat is leren?"
Instructional coaching (o.a. via Steplab)
Stichting leerKRACHT
Frank van Kalshoven — column in de Volkskrant
PISA-resultaten en de positie van Nederland

Zwem jij al in AI zonder te weten wat het met je onderwijs doet? Jan Jaap Hubeek maakt je wakker.
Je gebruikt AI in de klas, of je collega's doen het, of je leerlingen – maar wat betekent dat eigenlijk voor het kind dat voor je zit? In Mens blijven tussen systemen onderzoekt Jan Jaap Hubeek hoe AI en systeemdenken je onderwijs binnenkomen, en welke keuzes je als leraar, schoolleider of bestuurder nú te maken hebt. Geen loflied op de technologie, geen doemverhaal, maar het genuanceerde verhaal ertussenin: over regie houden, over ongelijkheid die onder water groeit, en over waarom een kind soms gewoon kind mag zijn.
Een gesprek over dashboards, de VAR, de directeur van Google die zijn eigen kinderen van het scherm weghoudt, en de vraag: in wat voor water willen we eigenlijk zwemmen?
Te gast bij René Kneyber van de LLEARN Podcast.
Show notes

Waar dit gesprek over gaat
Jan Jaap Hubeek was bestuurder in het vrijeschoolonderwijs toen een inspecteur in zijn eerste week op bezoek kwam met een dashboard vol grafieken – dat hij letterlijk voor hem afschermde. Dat moment werd het startpunt van zijn boek Mens blijven tussen systemen. In dit gesprek verkent hij met René de opkomst van AI in het onderwijs als 'het water waarin we zwemmen': woest, hard stromend en vaak onzichtbaar. Geen zwart-witpleidooi voor of tegen, maar een oproep tot wakkerheid en het terugvinden van je pedagogische regie.
Breadcrumb-timestamps
         (00:56) De inspecteur en zijn dashboard – waar het boek begint
         (03:06) 'What the hell is water?' – de twee vissen als metafoor
         (05:11) Meten is weten: is dit boek een afrekening met de bèta in Jan Jaap?
         (07:14) Woest water: waarom AI niet wacht op je examencommissie
         (8:47) Noorwegen en de vraag: geen AI tot een bepaalde leeftijd?
         (12:07) De vertragers: Biesta, Arendt, Verhoeven – en de techno-optimist
         (12:41) De directeur van Google die zijn eigen kinderen beschermt
         (16:38) Weerstand bieden: telefoons, scrollen en de wil van het kind
         (20:56) Het houten beeld in Dornach: de mens tussen twee krachten
         (22:20) 'Ongelijkheid is een feature' – de Top 400 en de toeslagenaffaire
         (27:23) Crisis of sluipende crisis? Vroege selectie en de politiek
         (30:05) Kleine keuzes: de VAR, de scheidsrechter en het contact in de klas
         (32:46) De horseless carriage en de leerling die AI gebruikte
         (35:36) De lemniscaat: terug naar je bedoeling als docent
         (37:35) Als je leerlingen als robots ziet, gaan ze robots gebruiken
Resource stack
•    Boek: Mens blijven tussen systemen – Een pleidooi voor menswaardig onderwijs in het AI-tijdperk, Jan Jaap Hubeek (Telos Uitgevers) https://telos-uitgevers.nl/boek/mens-blijven-tussen-systemen/
•    Podcastserie waaruit het boek voortkwam: AI: Het pedagogisch appèl (Stichting NIVOZ) https://nivoz.nl/nl/ai-het-pedagogisch-appel
•    Genoemde denkers en werken: Gert Biesta, Hannah Arendt, Cornelis Verhoeven, Hartmut Rosa; Jan Masschelein & Maarten Simons, Apologie van de school; Philippe Meirieu; Salman Khan, Brave New Words
•    Documentaire: Moeders (NPO) – over kinderen op de Top 400-lijst https://www.npodoc.nl/artikelen/moeders
•    Rudolf Steiner en het houten beeld (de Menschheitsrepräsentant) in Dornach, Zwitserland
Wat nu?
Bestel Mens blijven tussen systemen via Telos Uitgevers (link).
Abonneer je op de LLEARN Podcast zodat je geen aflevering mist.

In oktober komt Dylan Wiliam naar Nederland voor drie masterclasses:
In deze aflevering gaan René Kneyber & Valentina Devid in gesprek met hem over het nieuwe curriculum, formatief handelen, de onderwijsinspectie en nog veel meer. 👇
Wat hem drijft
Werken met jonge mensen is voor Wiliam de grootste vreugde gebleven
Vermoedt achteraf dat hij de meeste impact had kunnen hebben door simpelweg in de klas te blijven, in plaats van via onderzoek of opleiden
Wil het professionele oordeel van docenten herstellen: onderzoek wordt te vaak ingezet om docenten "om de oren te slaan"
Onderzoek zegt vooral twee dingen: "het is ingewikkeld" en "het hangt ervan af" — waar onderzoek zwijgt, is het oordeel van de docent de beste bron
De echte uitdaging: opschalen
Zijn beeld van wat een goede les maakt is sinds Inside the Black Box (1999) nauwelijks veranderd
Wat hij onderschatte: hoe moeilijk het is om dit op grote schaal te realiseren
Face-to-face werken met 24 docenten is geen schaalbaar model — de vraag werd: hoe doe je dit in twee miljoen klaslokalen?
Antwoord: de teacher learning community, waarin docenten elkaars coaches worden en elkaar verantwoordelijk houden
Een grootschalige RCT (Education Endowment Foundation, 70 scholen) toonde aan dat dit werkt, óók op externe gestandaardiseerde toetsen
Kosteneffectiviteit
20 tot 25% meer leerwinst, door slechts 2% van de onderwijstijd anders in te zetten
Kosten: zo'n anderhalve à twee euro per leerling per jaar
Professionalisering hoeft niet vakspecifiek te zijn: verbeter de pedagogiek en álle lesstof profiteert
Kernvraag aan schoolleiders: als je 25 uur professionalisering per docent kunt vrijmaken, wat levert dan de meeste leerwinst op?
De dubbele lus van formatief handelen
Formatief handelen werkt niet alleen voor leerlingen, maar ook voor docenten
Docenten ontdekken dat ze lang beslissingen namen op basis van zwakke informatie
De verschuiving: van luisteren naar het juiste antwoord, naar luisteren naar de betekenis in de respons
Eenmaal die verschuiving gemaakt, is er geen weg terug — ook "wait time" wordt vanzelfsprekend
De plek van AI
Of menselijke interactie strikt noodzakelijk is, noemt Wiliam een empirische vraag — voorzichtiger dan collega's die stellig zijn
Helder uitgangspunt: de docent moet altijd "in the loop" blijven
Zonder vakinhoudelijke controle kan AI-uitvoer ronduit slecht zijn (verwijzing naar Craig Barton)
Nuttige toepassingen: feedback genereren, toon van commentaar verzachten, meerdere suggesties aanbieden waaruit de docent kiest
In het werk met Google's LearnLM-team bleef driekwart van de AI-suggesties ongewijzigd
Meest veelbelovende toepassing: docentcoaching (bijv. Aristotle) op basis van een lesopname of -transcript
Cruciaal: deze feedback is privé — geen "spion van de rector", maar de docent die zélf kiest
Beginstandpunt blijft streng: geen leerling-gerichte AI in po en vo zonder mens ertussen
Curriculum: minder behandelen, dieper leren
Pleit voor het principe van soberheid (parsimony)
Probleem: de meeste curricula bevatten genoeg stof om de snelste leerlingen bezig te houden — veel te veel voor de rest
Omarmt Marzano's guaranteed and viable curriculum: bewust kiezen wat echt belangrijk is, zodat elke leerling succes ervaart
"Onbedoelde gevolgen" bestaan niet als wet — ze zijn het resultaat van onvoldoende doordenken
Bij elke verandering: wat wordt beter, en wat wordt slechter? Wie zegt "niets wordt slechter", denkt het niet door
Bruners toets: schaadt het de volwassene die dit kind wordt als ze dit niet leren — en niet nú leren?
Liever wat prestatie inleveren voor leerlingen die hun nieuwsgierigheid en leerplezier behouden (verwijzing naar Jo Boaler en discounting-effecten)
Spiralcurriculum versus distributed practice
Het spiralcurriculum (Bruner) is niet altijd nodig — soms verspilling van tijd
Onderscheid van distributed practice: niet jaarlijks terugkomen, maar na een paar weken
Vraag steeds: helpt het spiralen écht, of kun je het beter goed doen wanneer het kind eraan toe is?
Voorbeeld: matrices optellen via gekunstelde contexten, alleen om leerlingen er "aan te laten wennen" — een gevaarlijke reden om iets op te nemen
Geschiedenis structureren
Twee dimensies: feiten én processen (oorzaak-gevolg, chronologie, omgaan met conflicterende bronnen)
Bepaal eerst wat je moet weten als geïnformeerde burger
Kies voor jongere leerlingen onderwerpen waarin historische processen makkelijker te operationaliseren zijn
Gebruik de SOLO-taxonomie om sofisticatie te bepalen (multistructureel → relationeel; voorbeeld: oorzaken WO I)
De "grand sweep" (steentijd → Romeinen → Vikingen) werkt niet: bij de vroegste periodes doen leerlingen geen geschiedenis, want er zijn geen bronnen — dat is prehistorie
Inspectie en attainment levels
Wiliam werkte mee aan het afschaffen van de Engelse attainment levels — "alsof ik mijn eigen kinderen moest doden"
Het systeem (gebaseerd op zijn eigen promotieonderzoek) werd misbruikt: Ofsted keek naar hoeveel leerlingen "drie niveaus vooruitgang" boekten
Probleem: snellere leerlingen leren sneller, dus scholen met meer sterke leerlingen leken automatisch beter — een oneerlijke maat
Pleit voor lichtere inspectie: bijvoorbeeld een "voldoende/onvoldoende"-oordeel, of schoolzelfevaluatie als focus (model Catalonië)
Inspecteurs zouden de school moeten bezoeken (niet "op afstand voelen"), maar geen individuele docenten beoordelen
Aanvullen met leerling- en oudervragenlijsten: een soort 360-graden-beeld
Algemeen principe: verzamel geen data vaker dan dingen veranderen — eens per drie tot vijf jaar volstaat vaak
Onderzoek en innovatie
Geen specifieke "over het hoofd geziene" onderzoeksvraag, maar wel twee fundamentele problemen
Onderzoek vergelijkt alleen controle- en experimentele groep — scholen die meedoen verschillen van scholen die dat niet doen
We evalueren te vaak categorieën (bijv. "samenwerkend leren") in plaats van concrete, repliceerbare programma's
Oproep: laat scholen innoveren op een manier die je kúnt evalueren (bijv. nieuwe aanpak bij de helft van een leerjaar, of bij oneven hoofdstukken)

In aflevering 66 van de LLEARN Podcast spreken Valentina Devid & René Kneyber met Hannah Bijlsma over haar boek Zicht op de Leraar— een doordacht pleidooi voor een gedeeld kwaliteitsbesef over goed leraarschap in Nederland. Hannah is gepromoveerd onderzoeker, leerkracht groep 4, werkzaam bij de Radboud Universiteit en bij Excel.
Over het boek
Zicht op de Leraar is een normatief maar zorgvuldig onderbouwd boek over wat goed leraarschap inhoudt
Het bouwt voort op haar eerdere boek Zicht op de Les, maar neemt nu een explicieter standpunt in
Geschreven voor middenmanagement van scholen én lerarenopleidingen
Kern van de boodschap: de kwaliteit van leraren is niet neutraal — goed leraarschap is altijd normatief, en dat mag je ook gewoon zeggen
Het probleem in Nederland
Er ontbreekt een helder gedeeld beeld van welke kennis en vaardigheden leraren nodig hebben
Er zijn bijna 500 routes om leraar te worden, met enorme verschillen in inhoud en aanpak
Onderzoek naar curricula van lerarenopleidingen toont grote variatie: sommige opleidingen besteden 0,5% aandacht aan klassenmanagement, andere 20-30%
Hetzelfde geldt voor feedback geven, evidence-informed werken en andere essentiële vaardigheden
Opleidingen zijn zowel opleider als poortwachter: ze bepalen zelf wanneer iemand bevoegd is
De doorgaande lijn ontbreekt
De overgang van opleiding naar inductiefase is ruis-gevoelig: opleidingen leren verschillende dingen aan
Veel scholen starten de inductiefase opnieuw, wat verwarrend en demotiverend is voor startende leraren
De inductiefase is cruciaal voor het behoud van leraren — als kennis niet wordt verankerd, "verdrink je"
Sommige besturen organiseren dit goed, anderen helemaal niet — het hangt te veel af van toeval
Wat werkt: leren van het buitenland
Vlaanderen: sterke gedeelde taal rondom didactiek, klassenmanagement en kennisrijk curriculum — vanuit politiek én in de praktijk
Schotland: tweefasensysteem waarbij je pas na jaren lesgeven én een vervolgopleiding je volledige bevoegdheid krijgt
Engeland: eenjarige opleiding gevolgd door een intensief Early Career Framework in de school zelf
Gemeenschappelijk in alle succesvolle landen: een gedeeld eindpunt en gedeelde taal over goed leraarschap
Gedeeld kwaliteitsbesef als sleutel
Zonder gedeelde taal kun je niet gericht coachen, observeren of feedback geven
Een gedeeld kwaliteitsbesef maakt feedback minder bedreigend: je herkent wat kwaliteit is en begrijpt waarom je feedback krijgt
Instructional coaching werkt juist zo goed omdat het heel fijnmazig inzoomt op concrete leskwaliteit
In Engeland zag Hannah hoe leraren gecoacht worden op kleine, specifieke elementen — met directe impact
De kern van het leraarsvak
Lesgeven is en blijft de kern van het vak — al het andere is daaraan ondergeschikt
Hoge verwachtingen van alle leerlingen zijn de absolute basis: elke leraar moet ervan overtuigd zijn dat alle leerlingen kunnen leren
Routine-expertise versus adaptieve expertise: eerst solide routines opbouwen, daarna flexibel en wendbaar kunnen inspelen op context en leerlingen
Adaptieve expertise ontlast het werkgeheugen van de leraar, waardoor er meer ruimte is om de klas echt te zien