Buiten de krijtlijnen

In de laatste aflevering van dit schooljaar neemt Rinke samen met pedagoog en jeugdboekauteur Pedro de Bruyckere de opvallendste onderwijsnieuwtjes van juni onder de loep. Van nieuwe basisbekwaamheden voor de lerarenopleiding tot een genuanceerde blik op intelligentie, competitie in de klas, bordspellen als leerstrategie en wat er in de schuif van wetenschappelijk onderzoek blijft zitten.
Onderwerpen in deze aflevering:
Minister Zuhal Demir stelde de nieuwe basisbekwaamheden voor de lerarenopleiding kleuter en lager onderwijs voor. Voor het eerst liggen concrete verwachtingen vast voor afgestudeerde leerkrachten. Pedro legt uit wat er verandert ten opzichte van de vroegere basiscompetenties, waarom ze een pak concreter zijn geworden en hoe ze aansluiten bij de nieuwe minimumdoelen. Bijzonder aandachtspunt: ook de stagecomponent krijgt een prominentere rol.
Daarna duikt Pedro in een van de meest onderzochte en tegelijk meest misverstane concepten uit de psychologie: intelligentie en IQ. Hoe wordt het gemeten? Wat zegt het wel en niet? Is het erfelijk of maakbaar? En waarom is veel kritiek op IQ eigenlijk sterk gedateerd? Pedro neemt ook meervoudige intelligentie kritisch onder de loep, inclusief de nuancering van Gardner zelf.
Een studie op basis van PISA-data van meer dan 315.000 leerlingen uit 69 landen stelt een verrassende vraag: vergroot een competitieve schoolomgeving de kloof tussen kansarme en kansrijke leerlingen eigenlijk wel? De conclusies zijn genuanceerder dan de aanname die velen koesteren, en hangen sterk af van hoe je competitie definieert en meet.
Wat blijft er in de schuif van wetenschappers zitten? Pedro bespreekt het zogenaamde file drawer problem, de rol van preregistratie en waarom publicatiebias complexer is dan vaak gedacht.
Tot slot: bordspellen in de klas. Een kleinschalige Italiaanse studie bij vierde en vijfde leerjaar onderzocht de effecten op executieve functies, sociale vaardigheden en schoolprestaties. De resultaten zijn bescheiden maar interessant, en Pedro koppelt ze meteen aan een bredere reflectie over transfer, de rol van de leerkracht en evidence-informed werken.

In deze aflevering van Buiten de Krijtlijnen gaat Rinke in gesprek met niemand minder dan de minister van Onderwijs, Zuhal Demir. Een uitgebreid, openhartig en inhoudelijk gesprek over de grote onderwijshervormingen die momenteel in Vlaanderen op stapel staan.
Zuhal Demir blikt terug op het moment in december 2024 toen de tegenvallende TIMSS-resultaten voor iedereen op de tafel lagen. Die urgentie was de aanleiding voor een ongekende aanpak: nieuwe minimumdoelen voor het basisonderwijs, gemaakt buiten de gebruikelijke procedures, op een snelheid die het Vlaamse onderwijs niet gewend was.
We bespreken de implementatie van die minimumdoelen, de implementatietabel voor het komende schooljaar en de vraag hoeveel ruimte scholen krijgen om daarin hun eigen weg te gaan. Ook kleuteronderwijs krijgt bijzondere aandacht: de minister spreekt over de herwaardering van de kleuterklas als fundament van ons onderwijs, de uitdaging van de leerkrachtleerlingratio en de 13 miljoen euro die vrijgemaakt wordt voor kleutermaterialen.
Verder gaat het gesprek over de open brief van 1.200 schooldirecteurs, de balans tussen controle en vertrouwen, de complexe uitrol van het inductiejaar voor startende leerkrachten, de timing van omzendbrieven, de discussie rond levensbeschouwelijke vakken en de lopende loopbaanbesprekingen.
Een gesprek dat de minister ook persoonlijk raakt: want wat heeft ze onderschat? Wat vindt ze het mooiste aan haar job? En wil ze een tweede termijn?
Shownotes
Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

In deze aflevering van Buiten de Krijtlijnen spreekt Rinke met stadssocioloog en onderwijswetenschapper Iliass El Hadioui, verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en programmaleider van de Transformatieve School. Aanleiding is zijn nieuwe essay "Zwarte Zwanen Scholen: Ik, Wij en de cultuur van hoge verwachting", waarin hij de vraag stelt waarom sommige scholen er wel in slagen kansengelijkheid én hoge onderwijskwaliteit te combineren, terwijl de meerderheid dit als een onvermijdelijke tegenstelling aanvaardt.
El Hadioui introduceert het concept van de "zwarte zwanenschool": een school die, ondanks een hoge schoolweging en een overwegend kapitaalarme leerlingenpopulatie, bovengemiddeld hoge studieresultaten behaalt. Slechts 10% van de scholen in zowel Vlaanderen als Nederland beantwoordt aan dit profiel, maar juist die kleine groep toont aan dat de combinatie van kansengelijkheid en onderwijskwaliteit haalbaar is binnen het bestaande systeem.
De kern van het gesprek draait om de cultuur van hoge verwachtingen: een institutioneel kenmerk dat verder gaat dan de les alleen en zich uitstrekt over leiderschapsstijlen, professionele cultuur en HRM-beleid. El Hadioui waarschuwt voor het polemische debat in het onderwijs, waarbij kennisgerichte en persoonsgerichte benaderingen tegenover elkaar worden geplaatst, terwijl zwarte zwanenscholen beide moeiteloos combineren.

Koop hier het boek van Iliass El Hadioui
Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

Wat als de zaken die we het langst geloven over onderwijs, net de dingen zijn die we het meest moeten bijstellen?
In de mei-editie van Het Onderwijsnieuws praten Rinke en Pedro over een brede waaier aan actuele thema's die het onderwijslandschap in Vlaanderen en Nederland momenteel bezighouden.
IELS: internationaal vergelijkend onderzoek bij vijfjarigen 
Voor het eerst een grootschalige internationale vergelijking bij vijfjarigen. Vlaanderen scoort sterk op emoties herkennen, maar ziet al op jonge leeftijd duidelijke kloven op basis van sociale achtergrond. Ondanks een quasi-volledige kleuterparticipatie. De vraag die zich opdringt: wat doen we eigenlijk in die kleuterklas?
Heckman Equation: vroeg investeren, maar volhouden 
Investeringen in de vroege jaren lonen, dat weten we. Maar Nobel-laureaat James Heckman heeft zijn beroemde curve intussen gecorrigeerd: zonder sustaining verdwijnen de effecten. Je kunt niet enkel inzetten op kleuters en daarna afbouwen.
Niveaugroepen: kansen wegnemen of creëren? 
Een rapport van het Engelse EEF over niveaugroeperingen in wiskunde toont: het samenvoegen van sterke en zwakke leerlingen remt de sterksten af, zonder de zwaksten merkbaar te helpen. Pedro verdiept dit met breder Europees onderzoek en stelt de morele vraag: welke keuze maakt een samenleving?
Lerarentekort: stabiliteit als sleutelfactor 
Een Vlaamse studie volgde meer dan 45.000 leerkrachten over tien jaar op basis van administratieve data. De conclusie is opvallend: niet de schoolcontext of de stedelijke omgeving bepaalt of leerkrachten afhaken, maar stabiliteit. Weet je in september nog of je een job hebt? Dat weegt zwaar. Zij-instromers haken gemiddeld sneller af. Het loopbaanpact dat momenteel in de steigers staat, wordt hiermee nog urgenter.
AI en confirmation bias
Pedro stuitte op een massaal gedeeld verhaal over een leerkracht die leerlingen aanspreekt op hun verantwoordelijkheid. Het verhaal klopte inhoudelijk, maar de foto's bleken gegenereerd door artificiële intelligentie. Een wake-up call over hoe confirmation bias ons minder kritisch maakt voor verhalen die aansluiten bij wat we al denken.
Shownotes
Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn

In deze aflevering van Buiten de Krijtlijnen spreekt Rinke Vanhoeck met Bert Wienen: psycholoog, onderwijswetenschapper en oprichter van het Instituut voor Inclusief Onderwijs. Zijn tweede boek, Laat de pedagogische basis met rust, vormt de rode draad van dit gesprek.
De titel van het boek is bewust dubbelzinnig: je kunt het lezen met een T (laten, met rust laten) én met een D (laden, voorzien van rust en betekenis). Bert legt uit dat beide lezingen noodzakelijk zijn om zijn boodschap te begrijpen.
In dit gesprek gaan Rinke en Bert dieper in op:
Wat is een pedagogische relatie? Een pedagogische relatie is intentioneel, asymmetrisch en tijdelijk. Ze bestaat overal waar er wordt opgevoed, ook in de sportclub, de scouts of het klaslokaal. Ze moet niet worden geïmplementeerd; ze is er al.
Het machinenmodel in onderwijs en opvoeding Bert is kritisch over het denken in ketens en in maakbaarheid. Hoe verder achter in de keten een professional staat, hoe minder die de dagelijkse context hoeft te kennen maar hoe zwaarder zijn uitspraken wegen. Dat is pedagogisch gezien een probleem.
De verpletterende verantwoordelijkheid Ouders en leerkrachten voelen zich steeds meer alleen én verantwoordelijk voor alles. De paradox: hoe meer boeken en wetenschappelijke inzichten er zijn, hoe onzekerder velen worden. Bert pleit voor ouderverbondenheid in plaats van ouderbetrokkenheid: niet elke ouder afzonderlijk benaderen, maar ouders samen laten nadenken.
Leerlingen eigenaar van hun eigen leerproces? Bert stelt de term scherp ter discussie. Leerlingen kunnen leren plannen en doelen stellen, maar de verantwoordelijkheid voor het leerproces mag nooit bij het kind worden gelegd. Die asymmetrie in de pedagogische relatie is net het fundament van goed onderwijs.
Actief zien en actief niet zien Kinderen hebben ruimte nodig om alleen te zijn, ook letterlijk niet in beeld. Constant gemonitord worden, via apps of via een volwassene die altijd aanwezig is, ontneemt kinderen de kans om zichzelf te leren reguleren.
Bert kondigt ook zijn derde boek aan: een ouderboek over de vraag waartoe je opvoedt, met de eettafel als centrale metafoor.

📖 Laat de pedagogische basis met rust van Bert Wienen is te vinden via Lannoo of je lokale boekhandel.
Shownotes
Ontdek hier het hele vormingsaanbod van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren!
Volg Buiten De Krijtlijnen op Twitter, Instagram of LinkedIn