Uit de school

Democratie staat voor veel mensen gelijk aan verkiezingen, stembiljetten en instituties (de Gemeenteraad, of de Tweede Kamer). We stemmen, kiezen vertegenwoordigers en verwachten dat dat systeem vervolgens voor ons werkt. Maar wat als we democratie benaderen als meer dan dat wat we organiseren; als iets dat we dagelijks doen? Wat vraagt dat van burgers, buren en overheid, juist op de plekken waar beleid ophoudt en het leven begint?We trappen 2026 (de beste wensen!) af met nieuws! Misschien moest je even in je ogen wrijven toen je na het luchtalarm je favoriete podcastapp opende, maar vanaf nu hoor je Quirine Ganzeboom als nieuwe host van Uit de School! Nog steeds zijn we iedere eerste maandag van de maand, als het luchtalarm gaat, te vinden. Deze aflevering nemen we op in het Huis van Actief Burgerschap. Veel mensen ervaren teleurstelling in de overheid omdat beloften niet (altijd) worden waargemaakt. Dat leidt tot verlies van vertrouwen, maar leidt tegelijkertijd tot mensen die zich niet afdraaien, maar naar voren stappen en zelf gaan helpen, zorgen en organiseren. Democratie wordt dan ‘maatschappelijk’ en op die manier meer dan ‘representatief’. Dat brengt ander gedrag met zich mee: burgers zijn niet langer consumenten van de democratie, maar daadwerkelijk onderdeel van het geheel.Hierover gaat Quirine Ganzeboom in gesprek met Floor Ziegler, oprichter van het Huis van Actief Burgerschap en mede-auteur van ‘Een wereld van gemeenschappen’ en met Marlies Honingh, bijzonder hoogleraar maatschappelijke bestuurskunde (in het bijzonder maatschappelijke democratie) bij de Universiteit Utrecht.

De Rotterdamse haven staat aan de vooravond van een van de grootste veranderingen in haar geschiedenis. Waar het decennialang draaide om groei, fossiele energie en logistieke slagkracht, moet het grootste industriecluster van Europa nu richting nul uitstoot, circulariteit en strategische veerkracht. Maar hoe stuur je zo’n omslag in een tijd waarin alles tegelijkertijd beweegt? Zo’n verandering is geen kwestie van plannen en uitvoeren, maar een fundamentele herordening van systemen, belangen en denkbeelden. Precies dat is het domein van transitiemanagement – en nergens in Nederland wordt zo zichtbaar hoe groot en weerbarstig die opgave is als in de Rotterdamse haven.Over die grote opgaven gaat deze aflevering. We spreken met Victor van der Chijs, voorzitter van Deltalinqs – de vereniging die meer dan 95 procent van alle bedrijven in het Rotterdamse haven- en industriegebied vertegenwoordigt – en met Derk Loorbach, directeur van Drift en een van de grondleggers van het transitiemanagement. Waar Victor midden in de dagelijkse realiteit zit van een haven die nooit stil mag vallen, kijkt Derk naar de onderliggende patronen: hoe systemen kantelen, waar doorbraken ontstaan en waarom oude spelregels niet meer werken.De vragen zijn dan ook groter dan ‘hoe verduurzamen we?’. Het gaat om systeemkeuzes. Wie bepaalt de richting? Welke kaders horen bij een post-fossiele economie? Hoe houd je koers wanneer geopolitieke turbulentie, energiecrises en grondstoffenschaarste elkaar blijven opvolgen? En hoe werkt transitiemanagement wanneer de overheid tegelijk scheidsrechter, bondgenoot én versneller moet zijn – maar soms zelf nog niet weet welke waarden voorrang moeten krijgen?In deze aflevering gaat vaste host Christiaan van der Kaaij met beide gasten in gesprek over het kantelen van een industriecluster dat 80 procent van zijn activiteiten in twintig jaar ziet veranderen, over het spanningsveld tussen toekomst ontgrendelen en oude structuren loslaten, en over wat transitiemanagement betekent wanneer de bestemming nog niet vaststaat, maar er wél richting nodig is.

De Nederlandse poldermachine is vastgelopen. Althans, zo stelt Suzanne Potjer. Waar we ooit onze verschillen overbrugden aan de vergadertafel, verzanden we nu in conflict en eindeloos overleg. En dat terwijl crises (klimaat, wonen, ongelijkheid) zich opstapelen. We wachten op de overheid, op de markt, op de ander, maar niemand neemt het heft in handen. Komen we er nog wel uit met elkaar?Precies daarover gaat ons gesprek met Suzanne Potjer, Chief Exploration Officer voor AgendaStad (CXO), en Marjan Jellema van PMM (Professionals voor Maatwerk Multiproblematiek). Suzanne onderzoekt in haar boek waarom samenwerken in Nederland zo vaak spaak loopt en hoe we, ondanks die stroperigheid, al volop bezig zijn met nieuwe manieren van samenwerken.Want onder de oppervlakte gebeurt er iets bijzonders: mensen die over grenzen heen werken en ruimte maken voor vertrouwen. Geen strak programma, maar een hulpstructuur waarin professionals van verschillende overheidslagen elkaar weten te vinden en samen doen wat nodig is.In deze aflevering gaat vaste host Christiaan van der Kaaij met beide gasten in gesprek over de oude patronen die verandering tegenhouden, over de hoopvolle voorbeelden uit de onderstroom, en over wat er echt nodig is om de nieuwe poldercultuur door te laten breken.Luister nu: ‘De polder is dood, leve de polder!’ om te leren hóe het anders kan.

Neutraliteit is een van de pijlers van het burgemeestersambt. In een samenleving waarin polarisatie en morele stellingnames steeds sterker doorklinken, is juist de neutrale burgemeester van onschatbare waarde. Maar wat betekent neutraliteit vandaag de dag in de praktijk?In deze aflevering van Uit de School spreken we met Marieke Moorman (burgemeester van Land van Cuijk), Petra Doornenbal-Van der Vlist (burgemeester van Renswoude) en Quirine Ganzeboom (onderzoeker bij de NSOB en auteur van het essay Neutraliteit: tussen zijn en worden). Zij vertellen hoe neutraliteit zich uit in hun dagelijkse werk: in crisissituaties, in de gemeenteraad en in contact met inwoners.We verkennen waarom neutraliteit iets anders is dan objectiviteit, hoe het samenhangt met gezag en vertrouwen, en waarom het geen statische eigenschap is, maar een rol die telkens opnieuw verdiend en bewaakt moet worden.Luister mee en ontdek hoe burgemeesters invulling geven aan deze cruciale kwaliteit die het hart vormt van hun ambt.

De woningnood, klimaatverandering, sociale ongelijkheid en de druk op de gezondheidszorg: complexe vraagstukken die diep ingrijpen in onze samenleving. Ze hebben geen eenvoudige oplossing, geen duidelijke eigenaar en zijn met elkaar verweven. Juist voor dit soort uitdagingen is een ontwerpende manier van werken veelbelovend: een aanpak die integraal, iteratief en contextgevoelig is.Toch schuurt het wanneer ontwerp en overheid elkaar ontmoeten. Waar ontwerpers bewegen vanuit experiment, flexibiliteit en verbeelding, is de overheid ingebed in politieke afwegingen, checks & balances en formele processen. Voor ambtenaren kan de ontwerppraktijk daardoor ongrijpbaar of onvoorspelbaar aanvoelen. Hoe kun je deze verschillende logica’s verbinden, zodat de kracht van ontwerp in de publieke sector echt tot zijn recht komt?In deze aflevering van Uit de School spreken we Nynke Tromp, programmadirecteur van de Publieke Ontwerppraktijk. En met Aline Knip, werkzaam bij OCW op het terrein de creatieve industrie. Ook schuift Noortje Küppers aan, werkzaam bij strategisch ontwerpbureau Livework Studio. Zij werkt als ontwerper veel in de publieke sector.Host Christiaan van der Kaaij gaat met hen in gesprek over de belofte én de fricties van een ontwerpende aanpak in de publieke context. Hoe laat je de werelden van overheid en ontwerp elkaar ontmoeten? En welke ruimte is er nodig om complexe vraagstukken op een nieuwe manier tegemoet te treden?