Uit de school

In het openbaar bestuur wordt veel aandacht besteed aan het analyseren van maatschappelijke vraagstukken en aan de uitvoering van beleid. Maar tussen analyse en uitvoering zit nog een belangrijke stap: het ontwerpen van beleid. Hoe kom je van een complex vraagstuk tot nieuwe mogelijkheden om te handelen? In deze aflevering van Uit de School gaan we op zoek naar een antwoord met Krijn van Beek en Tara van Viegen in de hoek van policy design: een manier van werken waarbij beleid niet alleen wordt geanalyseerd of uitgevoerd, maar ook bewust wordt ontworpen.

Krijn werkt vanuit Policy Design Studio aan de ontwikkeling en toepassing van policy design; Tara is werkzaam bij de Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI). De AWTI geeft gevraagd en ongevraagd advies aan de regering en het parlement over hoe onderzoek, ontwikkeling en innovatie ingezet kan worden bij het aangaan van maatschappelijke uitdagingen. De AWTI heeft policy design onlangs ingezet om met een breed en divers gezelschap van stakeholders en deskundigen tot een toekomstperspectief te komen waarin publieke kennisinstituten zo groot mogelijke maatschappelijke en wetenschappelijke meerwaarde creëren. De AWTI organiseerde daarvoor vier ontwerpsessies, die een rijke hoeveelheid ideeën en inzichten opleverden. Deze uitkomsten vormden de input voor het verdere adviestraject.

In deze podcast vormt dat traject een concreet voorbeeld om te onderzoeken wat policy design eigenlijk betekent. Hoe werkt zo’n aanpak? Welke methodiek gebruik je, en misschien nog belangrijker: welke houding vraagt het van je als beleidsmaker? En wat levert het op dat een klassieke beleidsanalyse of adviesaanpak misschien niet oplevert? We bespreken ook de grenzen van policy design. Want niet ieder vraagstuk leent zich voor een ontwerpaanpak. Waar kan het gaan schuren? Welke valkuilen liggen op de loer? En hoe voorkom je dat ontwerpend werken verwordt tot een verzameling creatieve werkvormen zonder doorwerking in beleid?

In een tijd waarin de democratische rechtsstaat onder druk staat en maatschappelijke tegenstellingen steeds scherper worden, groeit ook de vraag welke rol de overheid daarin eigenlijk zou moeten spelen. Moet de staat richting geven aan wat goed en wenselijk is? Of vraagt een pluriforme samenleving juist om een overheid die zich terughoudend opstelt en ruimte laat voor verschil?
In zijn nieuwe boek De neutrale staat betoogt Paul Frissen dat de Nederlandse staat de afgelopen decennia steeds minder neutraal is geworden. Vanuit de wens om maatschappelijke problemen op te lossen, gedrag te sturen en risico's te voorkomen, is de overheid zich volgens hem steeds nadrukkelijker gaan bemoeien met hoe mensen zouden moeten leven. Daarmee komt juist datgene onder druk te staan wat de democratische rechtsstaat zou moeten beschermen: pluraliteit.
In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Paul Frissen (decaan en onderzoeker bij de NSOB en emeritus hoogleraar Bestuurskunde) en Annemieke van Dam (DG Ondermijning, Politie & Veiligheidsregio's bij het ministerie van JenV). Samen verkennen zij de spanning tussen filosofie en bestuurspraktijk. Hoe neutraal kan de staat vandaag de dag nog zijn? Wat betekent terughoudendheid in een tijd waarin de samenleving juist om daadkracht vraagt? En wat vraagt dit van ambtenaren die dagelijks balanceren tussen politieke opdracht, maatschappelijk belang en de bescherming van een pluriforme democratische rechtsstaat?

In een tijd waarin de overheid kritisch kijkt naar haar eigen handelen, groeit ook de aandacht voor een ongemakkelijke vraag: hoe voorkom je dat beleid of publieke dienstverlening onbedoeld discriminerende effecten heeft? Goede bedoelingen blijken daarvoor niet altijd voldoende. Juist daarom is het van belang om ook de eigen werkwijzen, routines en aannames kritisch tegen het licht te houden. Daartoe ontwikkelde de Staatscommissie tegen Discriminatie en Racisme (SCDR) de afgelopen jaren de Discriminatietoets, als hulpmiddel om publieke organisaties anders naar hun eigen beleid en uitvoering te laten kijken - en dus niet als afvinklijst of controle-instrument.
Hoe werkt zo’n toets? Waarom is die nodig? En wat gebeurt er als een organisatie er daadwerkelijk mee aan de slag gaat? In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Mirko Noordegraaf (hoogleraar public management aan de Universiteit Utrecht en vicevoorzitter SCDR), Nina van Douwen (coördinator discriminatietoets) en Najoua Benali (Diversity & Inclusion Officer bij gemeente Arnhem).
Samen spreken zij over de noodzaak van de discriminatietoets, de lessen uit de eerste pilots (die bij Gemeente Arnhem, DUO en de Douane plaatsvonden), en de vraag wat deze manier van werken vraagt van ambtenaren, organisaties en het openbaar bestuur. Hoe herken je discriminatierisico’s die niet het gevolg zijn van kwade bedoelingen, maar van dagelijkse routines en patronen? En wat betekent het om als overheid bereid te zijn om ook kritisch naar jezelf te kijken?

Onlangs opperde president Donald Trump het idee om het 250-jarig bestaan van de Verenigde Staten te vieren met een MMA-gevecht in de tuin van het Witte Huis. Vanuit Nederland is dit met verbazing en enige gelatenheid ontvangen. Maar dit voorstel staat niet op zichzelf. Het is een uiting van een bredere bestuursstijl die zich kenmerkt door het bewust opzoeken van confrontatie, symbolisch geweld en theatraal spektakel.
In het NSOB-essay New Public Brutalism? beschrijven Mark van Twist en Shivant Jhagroe deze ontwikkeling als een nieuwe bestuursstijl die radicaal afwijkt van de gangbare logica van publieke besluitvorming in een democratische rechtsstaat. Zo vervaagt in een rap tempo de grens tussen wat kan zijn en wat ‘volkomen absurd’ is. Laten we onszelf daarom vooral niet geruststellen met het idee dat dit alleen overzee kan plaatsvinden. New Public Brutalism grijpt wereldwijd om zich heen – ook in Nederland.
In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Mark van Twist en Shivant Jhagroe. Ze verkennen wat deze bestuursstijl zo kenmerkt, waar de aantrekkingskracht vandaan komt en wat er op het spel staat.

In tijden van polarisatie wordt het ‘stille midden’ vaak neergezet als de plek van rust en redelijkheid. Maar wie bevindt zich daar eigenlijk – en hoe stil is dat midden werkelijk? In een samenleving met stevige tegenstellingen blijkt dat midden minder vanzelfsprekend dan vaak wordt gedacht.
In het onlangs verschenen NSOB-essay Verhalen(d) verknopen gingen de auteurs, te midden van het polariserende debat over de toekomst van het landelijk gebied, op zoek naar dat stille midden. Hun bevinding: het midden is niet per se gematigd, niet eenstemmig en zeker niet stil. En bovendien laat het zich alleen vinden als je bereid bent naast mensen te gaan staan, in plaats van erboven. Zo werd duidelijk dat polarisatie niet alleen speelt tussen landbouw en natuur, maar ook – en misschien wel vooral – tussen ‘Den Haag’ en het landelijk gebied.
In deze aflevering gaat host Quirine Ganzeboom in gesprek met Bart Brandsma (polarisatie-expert) en Annemarie van der Wilt (onderzoeker bij de NSOB). Ze spreken over polarisatie, de kracht van verhalen en wat het betekent om in tijden van polarisatie het midden écht serieus te nemen. En ook: wat vraagt dit van onszelf, in hoe we luisteren, keuzes maken en soms – onbedoeld – bijdragen aan polarisatie?