De Bergse Podcast

Bergen op Zoom, september 1747. Al weken dreunen de Franse kanonnen. Huizen veranderen in puinhopen, de Gertrudiskerk is door brand verwoest en achter de vestingmuren groeien angst en uitputting. Toch blijft de hoop overeind. Dit is immers La Pucelle, de onneembare Maagd. De vesting die eerdere belegeraars wist te weerstaan en die dankzij Menno van Coehoorn tot de sterkste van Europa wordt gerekend.
Maar in de vroege ochtend van 16 september gaat het verschrikkelijk mis.
In deze aflevering van De Bergse Podcast nemen Jos en Peter je mee naar de laatste uren van de vestingstad. Hoe konden Franse troepen zo plotseling binnendringen? Waarom liepen tegenaanvallen op niets uit? En welke rol speelde de man wiens naam verbonden raakte aan het verraad van Bergen op Zoom: kapitein Van der Plasse?
Zijn geschiedenis leest als een spannende roman. Een officier met een bewogen verleden raakt aan de goktafel steeds dieper in de schulden. Wanneer ook het aan hem toevertrouwde legergeld verdwijnt, dreigt de ondergang. Dan verschijnen geheimzinnige mannen met Franse connecties. Er volgen ontmoetingen in een Bergs koffiehuis, verborgen boodschappen en signalen vanuit een zolderraam in de Boschstraat. Uiteindelijk draait alles om een sleutel en een doorgang in de vesting.
Dit verhaal over Van der Plasse is overgeleverd in een negentiende-eeuwse, historisch-romantische vertelling. Daarnaast klinkt de stem van dominee Johannes Janssen, die de overrompeling zelf meemaakte. Zijn aangrijpende relaas brengt ons dicht bij de verschrikkingen die soldaten en burgers moesten doorstaan.
Want de stad valt niet zonder verzet. Op de Grote Markt proberen verdedigers de Franse troepen terug te dringen. In de straten wordt wanhopig gevochten. Tussen geweervuur, plundering en paniek zoeken Bergenaren een uitweg.
Na onze eerdere aflevering over de brand in de Gertrudiskerk vertellen we nu het bredere verhaal van de ramp van 1747. Over militaire moed en menselijke zwakte, over wanhoop en verraad. En over een stad die haar reputatie van onneembaarheid in één bloedige ochtend verloor.
Luister naar ‘De nacht van het verraad’ en beleef de dramatische val van Bergen op Zoom.

In deze (proef)aflevering van de Bergse Podcast komt het vergeten verhaal van de laatste Markies van Bergen op Zoom aan bod en een koninklijke dynastie die zich er nog altijd mee verbonden voelt.
We belichten het historisch belang en het spoor naar het huis Wittelsbach. We gaan op zoek naar de betekenis en de legitimiteit van adellijke titels in de huidige tijd en geven antwoord op de vraag of de titel Markies van Bergen op Zoom inmiddels verworden is tot een museumstuk.

HALLOWEEN SPECIAL
Wie loopt er 's nachts nog altijd over de voormalige vestingwallen van Bergen op Zoom? Stel je voor. Het is een donkere herfstnacht. De wind giert door de verlaten straten van Bergen op Zoom. Ergens bij de oude Wouwpoort klinkt het ritmische geluid van zware militaire laarzen. IJzeren sporen rinkelen over de kasseien. En dan... een angstaanjagende kreet.
Volgens een eeuwenoude Bergse sage dwaalt hier de geest van een gevreesde plaatsmajoor rond. Een man die vanwege zijn meedogenloze optreden de bijnaam "de Duivel" kreeg. Zijn obsessie met militaire tucht zou uiteindelijk leiden tot een afschuwelijk drama: tijdens een nachtelijke inspectieronde doodde hij een slapende schildwacht. Pas later ontdekte hij dat het zijn eigen zoon was. Sindsdien zou zijn geest bij stormachtig weer terugkeren naar de plek waar het noodlot toesloeg. In Bergen noemen we deze verschijning De Stille Ronde.
Maar is het werkelijk alleen een spookverhaal?
Voor deze bijzondere Halloween-aflevering doken Peter en Jos diep in oude geschriften, militaire documenten en Bergse archieven. Ze ontdekten dat het verhaal al in 1836 werd opgetekend, vonden een werkelijk bestaande plaatsmajoor én zijn zoon, die eveneens officier was in Bergen op Zoom.
En dan neemt het onderzoek een onverwachte wending. In de overlijdensregisters van 1819 stuiten ze op de namen van maar liefst 21 overleden jonge militairen. Het spoor voert naar het voormalige Provoosthuis in de Potterstraat, waar zich achter de dikke muren een grimmige werkelijkheid afspeelde.
Wat is legende, wat is historische waarheid en waarom bleef dit verhaal bijna twee eeuwen voortleven?
Luister naar De Stille Ronde, de Halloween-special van De Bergse Podcast.
En mocht je binnenkort op een stormachtige avond door de Bergse binnenstad wandelen... Luister dan eens goed. Misschien loopt de plaatsmajoor nog altijd zijn ronde.
Bronnen:
1. Goeverneur, J.J.A. (1836). Gedichten en rijmen. Groningen, p. 85 e.v.: De stille ronde. Een soldatensprookje.
2. Cohen, Josef (1921). Nederlandsche sagen en legenden. De sage van de Bergse
plaatsmajoor.
3. Van Duinkerken, Anton. De Stille Ronde (gedicht).
4. Burgerlijke stand Bergen op Zoom, overlijdensregister 1819.
5. Genealogische registers van het Markiezenhof, betreffende Frederik Lodewijk Roos en Reichard Esaïas Roos.
6. Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC): historisch onderzoek naar het Bergse Provoosthuis en de militaire gevangenen.

In deze (proef)aflevering van de Bergse Podcast komt het vergeten verhaal van de laatste Markies van Bergen op Zoom aan bod en een koninklijke dynastie die zich er nog altijd mee verbonden voelt.
We belichten het historisch belang en het spoor naar het huis Wittelsbach. We gaan op zoek naar de betekenis en de legitimiteit van adellijke titels in de huidige tijd en geven antwoord op de vraag of de titel Markies van Bergen op Zoom inmiddels verworden is tot een museumstuk.

Iedere Bergenaar kent de grote brand van de Peperbus in 1973. Veel minder bekend is dat de Gertrudiskerk en haar toren ruim twee eeuwen eerder al eens vrijwel volledig werden verwoest. Niet door een ongeluk, maar door oorlogsgeweld.
In deze aflevering van De Bergse Podcast nemen Peter en Jos je mee naar de zomer van 1747, toen Franse troepen Bergen op Zoom belegerden. Aan de hand van het indrukwekkende ooggetuigenverslag van predikant Johannes Janssen reconstrueren zij de dramatische gebeurtenissen die uiteindelijk leidden tot de val van de ooit zo onneembaar geachte vestingstad.
Op 20 juli 1747 werd de Gertrudiskerk getroffen door brandbommen en gloeiende kogels. De bovenbouw van de Peperbus stortte in en van het kerkgebouw bleven uiteindelijk vrijwel alleen de buitenmuren overeind.
Maar het verhaal gaat over veel meer dan de verwoesting van een kerk. Janssen beschrijft ook de bloedige Franse overrompeling van 16 september, de plunderingen en zijn eigen wonderbaarlijke ontsnapping aan de dood. Een bijzondere rol is daarbij weggelegd voor Pierre Gosselier, een Franse sergeant die de predikant onder zijn bescherming nam.
Na vijftien maanden bezetting begon Bergen op Zoom aan het herstel. Dankzij hulp en financiële bijdragen uit andere Nederlandse steden kon ook de Gertrudiskerk worden herbouwd. Op 15 oktober 1752 werd het kerkgebouw opnieuw ingewijd.
Een aangrijpende aflevering over een vrijwel vergeten hoofdstuk uit de Bergse geschiedenis. Over de verschrikkingen van oorlog, onverwachte menselijkheid en de veerkracht van een stad die letterlijk uit haar as herrees.
Bronvermelding
Deze aflevering is gebaseerd op:
-het ooggetuigenverslag van Johannes Janssen, predikant te Bergen op Zoom, opgenomen bij zijn leerrede ter gelegenheid van de heropening van de Gertrudiskerk in 1752.
-de zure druiven van 1747: een uitgave van bouwclub WIJ met medewerking van het gemeentearchief Bergen op Zoom. Januari 1997

In deze (proef)aflevering van de Bergse Podcast komt het vergeten verhaal van de laatste Markies van Bergen op Zoom aan bod en een koninklijke dynastie die zich er nog altijd mee verbonden voelt.
We belichten het historisch belang en het spoor naar het huis Wittelsbach. We gaan op zoek naar de betekenis en de legitimiteit van adellijke titels in de huidige tijd en geven antwoord op de vraag of de titel Markies van Bergen op Zoom inmiddels verworden is tot een museumstuk.

Wie nu over knooppunt Zoomland rijdt, ziet asfalt, viaducten en verkeer. Maar ooit lag hier Ruytershove: een uitgestrekt landgoed met een herenhuis, statige lanen, een vijver, boomgaard, ijskelder en zelfs een uitzichtpunt met theehuisje. Een wereld die vrijwel volledig uit het landschap is verdwenen.
In deze aflevering van De Bergse Podcast gaan we dieper in op het verhaal achter Ruytershove. Want wie gaf het landgoed zijn naam? Had het werkelijk iets te maken met admiraal Michiel de Ruyter? Welke rijke Bergse families brachten hier hun zomers door? En wat gebeurde er toen het landgoed achtereenvolgens te maken kreeg met Franse soldaten, een mysterieuze afperser, Afrikaanse prinsen, Duitse bezetters, Canadese militairen en een streng katholiek meisjesinternaat?
Rijkdom, verval en vernieling
Ruytershove kende momenten van grote rijkdom, maar ook verval en vernieling. Uiteindelijk moest de villa wijken voor de aanleg van de A4. Een oud-bewoner vatte het later treffend samen: “Ze rijden nu door mijn slaapkamer.”
Niet helemaal verdwenen
En toch is Ruytershove niet helemaal verdwenen. In 2024 kwamen bij archeologisch onderzoek opnieuw fundamenten, tuinmuren en andere resten van het voormalige landgoed tevoorschijn, vlak onder het huidige landschap.
Voor deze aflevering maakten wij dankbaar gebruik van het prachtige boek De verloren landgoederen van de Geschiedkundige Kring van Stad en Land van Bergen op Zoom. De verhalen en onderzoeken uit dit boek vormen de basis voor deze vertelling over de geschiedenis van Ruytershove.
Luister mee en ontdek wat er schuilgaat onder een plek waar duizenden mensen iedere dag gedachteloos voorbijrijden.


In deze (proef)aflevering van de Bergse Podcast komt het vergeten verhaal van de laatste Markies van Bergen op Zoom aan bod en een koninklijke dynastie die zich er nog altijd mee verbonden voelt.
We belichten het historisch belang en het spoor naar het huis Wittelsbach. We gaan op zoek naar de betekenis en de legitimiteit van adellijke titels in de huidige tijd en geven antwoord op de vraag of de titel Markies van Bergen op Zoom inmiddels verworden is tot een museumstuk.

Voor deze tiende aflevering hebben we gekozen voor een bijzonder verhaal waarbij we zelf onderzoek hebben gedaan in het Nationaal archief en gebruik hebben gemaakt van andere bronnen*. Misschien wel één van de meest indringende verhalen die we tot nu toe hebben gemaakt.

Het begint in het Nationaal Archief in Den Haag. Daar liggen, tussen duizenden andere stukken, de dossiers van twee jonge vrouwen uit Bergen op Zoom. Ze waren amper zeventien toen de oorlog begon. In onze podcast noemen we hen
Annie en Jopie. Tijdens de bezetting kwamen zij in contact met Duitse militairen. Na de bevrijding veranderde hun wereld.

Wat gebeurde er precies?

De dossiers geven daarop geen eenvoudig antwoord. We lezen verklaringen van buurtbewoners. Een handgeschreven brief van een moeder die probeert haar dochter te verdedigen. We zien hoe een gebeurtenis die misschien heel anders verliep dan omstanders dachten, uiteindelijk in een officieel dossier terechtkwam.
We volgen een jonge vrouw die Bergen op Zoom na de oorlog verlaat en elders probeert opnieuw te beginnen. Maar kun je een verleden waarvan niemand wil spreken werkelijk achter je laten?

En dan doen we tijdens het onderzoek nog een ontdekking die het verhaal opnieuw in een ander licht zet.

Daar houden we het voorlopig bij.
Want dit is geen aflevering waarmee we Annie en Jopie tachtig jaar later alsnog vrij willen pleiten. Zij maakten keuzes. Zij hadden contact met Duitse militairen en werden daarop na de oorlog aangesproken en veroordeeld. Maar hun dossiers laten óók iets anders zien. Ze laten zien hoe in de maanden na de bevrijding feiten, vermoedens, roddels en morele oordelen soms dicht bij elkaar lagen. Hoe één waarneming een reputatie kon bepalen. En hoe een straf op papier op een dag kon eindigen, terwijl de maatschappelijke gevolgen nog jarenlang konden voortbestaan.
Daarom hebben we deze aflevering bewust anders aangepakt. We beginnen met een korte verantwoording en hebben er tijdens het maken voor gekozen niet ieder vernederend detail dat we in de bronnen aantroffen te gebruiken.
Het verhaal van Annie en Jopie is aangrijpend genoeg zonder het groter of sensationeler te maken dan het is.

In de schaduw van de bevrijding gaat uiteindelijk over een vraag die veel groter is dan deze twee vrouwen:
Wat gebeurt er wanneer een samenleving haar oordeel eenmaal heeft uitgesproken — en wie krijgt daarna nog de kans om zijn eigen verhaal te vertellen?

In deze (proef)aflevering van de Bergse Podcast komt het vergeten verhaal van de laatste Markies van Bergen op Zoom aan bod en een koninklijke dynastie die zich er nog altijd mee verbonden voelt.
We belichten het historisch belang en het spoor naar het huis Wittelsbach. We gaan op zoek naar de betekenis en de legitimiteit van adellijke titels in de huidige tijd en geven antwoord op de vraag of de titel Markies van Bergen op Zoom inmiddels verworden is tot een museumstuk.