Đài Hà Nội | Đọc truyện đêm khuya

Trong chuyến vào Đại nội Huế, trước sự lộng lẫy của cung điện vàng son, Nguyễn Sinh Côn vẫn giữ thái độ điềm đạm, không chút choáng ngợp. Thay vì mải mê cảnh đẹp, cậu trăn trở một câu hỏi lớn: Vua sống xa hoa thế này liệu có thấu nỗi khổ đói rét của dân chúng lầm than? Sự đối lập này cho thấy ý thức xã hội và lòng trắc ẩn sâu sắc đã hình thành rất sớm trong tâm hồn Người.

Khi bà Cử Sắc suy yếu, Nguyễn Sinh Côn tự giác quán xuyến việc nhà, từ nhóm bếp đến chăm sóc vườn thuốc nam với sự cẩn trọng học từ cha. Mảnh vườn nhỏ vừa nuôi sống gia đình, vừa rèn cho Côn lối sống thanh đạm, tự lực. Chính sự tần tảo và trải nghiệm lao động này đã hình thành nên khả năng quan sát cùng tư duy độc lập của Người từ thuở thiếu thời.

Hành trình Nguyễn Sinh Côn trở về kinh thành đầy ắp kỷ niệm về lối sống giản dị của cha. Côn nhớ rõ việc cụ Sắc nhất quyết từ chối đi cáng dù được dân làng trọng vọng rước đón. Qua đó, hình ảnh người cha hiện lên với sự tự trọng, coi thường hư danh và luôn muốn rèn luyện cho các con tính tự lập, không ỉ lại vào người khác.

Cuộc chia tay giữa gia đình cụ Cử Sắc với cụ Đào Tấn và ông Lê Văn diễn ra đầy trân trọng. Hai vị khách đặc biệt cảm phục nếp sống thanh cao và gia phong nề nếp của gia đình. Họ nhìn nhận hai anh em Khiêm và Côn như những "viên ngọc quý", là niềm hy vọng lớn cho tương lai đất nước.

Qua lời kể của ông Lê Văn, tác giả khắc họa sự đối lập gay gắt giữa một nước Pháp hiện đại với tàu thủy, xe lửa, hạ tầng văn minh và thực trạng Việt Nam lạc hậu dưới ách đô hộ. Sự phát triển vượt bậc của phương Tây khiến các sĩ phu vừa khâm phục, vừa đau xót cho cảnh nước mất nhà tan.