Đài Hà Nội | Đọc truyện đêm khuya

Trong cuộc trò chuyện giữa Phan Bội Châu và Nguyễn Sinh Sắc, hai bậc trí giả đã cùng tôn vinh nhân cách của Đào Tấn – vị quan đại thần và nghệ sĩ tuồng lỗi lạc. Họ thống nhất rằng giá trị thực sự của Đào Tấn không nằm ở phẩm hàm, chức tước mà ở khí tiết kẻ sĩ. Qua nghệ thuật tuồng, ông đã khéo léo gửi gắm nỗi đau mất nước, dùng tiếng nói trung nghĩa để phê phán gian thần và thức tỉnh lòng người.

Sau ngày giỗ, trò chuyện với ông bà Cử Sắc, chí sĩ Phan Bội Châu bày tỏ cảm phục tư chất khác thường của cậu bé Côn; sớm nhận ra ở đứa trẻ thông minh, ham học, giàu lòng yêu nước mầm mống chí khí lớn.

Qua mâm cỗ và những câu chuyện của cha mẹ, Côn không chỉ thấu hiểu công ơn sinh thành mà còn sớm nhận ra sự bất công của tư tưởng trọng nam khinh nữ. Dù mẹ là người trực tiếp dạy dỗ những con chữ đầu đời, nhưng công lao ấy thường bị xã hội xem nhẹ hơn người cha. Những quan sát tinh tế này đã sớm gieo vào lòng Côn mầm mống về lẽ công bằng và tư tưởng nhân văn tiến bộ.

Từ lòng ngưỡng mộ sự hy sinh trung liệt của Tôn Thất Thiệp bảo vệ vua Hàm Nghi, Côn sớm bồi đắp lòng trung nghĩa và khí tiết dân tộc. Nhưng không dừng lại ở lý lẽ khô khan, nhân cách ấy còn được thể hiện qua tình bạn thuần khiết: sự chu đáo, dịu dàng và che chở của Côn dành cho Huệ Minh trên con đường về nhà đầy gian khó.

Qua lời kể của cụ Cử Sắc với hai con, tác phẩm tái hiện sự đối lập gay gắt giữa ba vị vua trẻ trong bối cảnh nước mất nhà tan. Nếu Kiến Phúc yếu đuối, Đồng Khánh nhu nhược đến mức đánh mất liêm sỉ để cầu vinh trước thực dân, thì vua Hàm Nghi hiện lên như một biểu tượng của chí khí trượng phu, dù tuổi nhỏ nhưng vẫn chọn cùng các trung thần như Tôn Thất Thuyết đứng về phía nhân dân chống Pháp.