ISVW filosofie podcast

Soms worden boeken die een eeuw geleden zijn geschreven herontdekt omdat ze plotseling een volstrekt heldere blik kunnen geven op hedendaagse situaties. Is dat te wijten aan de vooruitziende blik van de schrijver? Of wijst dit eerder op bepaalde constantes in ons handelen? De schrijver Robert Musil is met name bekend van zijn roman De man zonder eigenschappen; zijn essays zijn minder bekend. Deze maand verscheen er een bundel van niet eerder vertaalde essays van zijn hand, vertaald door Jan Sietsma. Jan studeerde wijsbegeerte en godsdienstwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is sinds 2008 werkzaam als zelfstandig vertaler en sinds 2020 als docent aan de VertalersVakschool. In deze aflevering spreekt Bart Geeraedts met Jan Sietsma over het werk van Musil en de relevantie voor onze huidige tijd. ​In Over de domheid onderzoekt Musil welke vormen van domheid er bestaan, en welke er in het bijzonder laakbaar zijn. Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werden Musils gedachten opgevat als een grondige aanval op het nationaalsocialisme.

Filosofie en film: het is een combinatie die in Nederland niet veel wordt opgezocht. Gelukkig hebben we Wouter Hessels, docent filmgeschiedenis en filmanalyse aan de Brusselse theater- en filmscholen RITCS en INSAS. Voor de ISVW stelde hij in de reeks Denken in het donker met... een boek samen over de gebroeders Jean-Pierre en Luc Dardenne. Deze broers zijn hét voorbeeld van wat er kan ontstaan wanneer film en filosofie elkaar ontmoeten. Luc Dardenne is opgeleid als filosoof en gegrepen door het werk van Emmanuel Levinas, Jean-Paul Sartre en Hannah Arendt. Toch kiest hij niet voor een loopbaan in de filosofie, maar volgt hij zijn broer, Jean-Pierre, in de wereld van de film. Samen maken ze wereldberoemde films als La Promesse en Rosetta, maar de filosofie laat ze nooit los. In veel van hun films zie je de invloeden van hun filosofische interesse terugkomen. Bijvoorbeeld in La Promesse, waar de confrontatie met het aangezicht van de Ander en het moreel appel dat dat op je kan doen, zoals dat ook terugkomt in het werk van Levinas, een belangrijke rol speelt. Bart Geeraedts spreekt over de combinatie van film en filosofie in het werk van de gebroeders Dardenne met Wouter Hessels.

Niets lijkt zo persoonlijk als hoe we ons voelen. Toch draaien veel maatschappelijke discussies uiteindelijk om emoties: van de angst voor migratie tot de woede over oorlogen. Emoties doen iets in de wereld. Ze kunnen discrimineren of emanciperen en bestaande ongelijkheden versterken of doorbreken. In haar nieuwe boek Over gevoeligheden stelt Martha Claeys, filosoof en schrijver, dat emoties reflecteren welke waarden en denkbeelden we koesteren. Emoties laten zien hoe onze idealen botsen met de realiteit, welke verwachtingen we van elkaar hebben en hoe deze ons soms gevangenhouden. Op een juiste manier ingezet kunnen emoties de wereld ook ten goede veranderen. Daarom stelde Martha ook de cursus De politiek van emoties samen bij de ISVW. Hierover spreekt Bart Geeraedts met Martha in deze aflevering.

In 1985 verscheen Een cyborg manifest. Nu, meer dan veertig jaar later verschijnt er een heruitgave bij de ISVW. Donna Haraway onderzoekt in dit manifest de verhoudingen tussen mens en machine. Een onderzoek waar we sinds 1985 nog steeds niet over zijn uitgepraat. Bart Geeraedts spreekt erover met Lydia Baan Hofman, die het nawoord schreef bij de heruitgave. Denkend over onszelf als cyborgs zijn we gebroken wezens. We schakelen de hele dag door tussen verschillend gecodeerde rollen die door technologie worden gefaciliteerd en versterkt. Van die gebrokenheid maken de kapitalistische structuren handig gebruik. Het is efficiënt, onderbetaald en onderling slecht georganiseerd. Maar dankzij die gebrokenheid is er ook ruimte om weer zeggenschap over die codes terug te winnen. Het socialistisch feminisme biedt daar inzichten voor.

Zelfliefde. Dit woord lijkt aan inflatie onderhevig te zijn. Zelfhulpboeken en coaches beloven ons zelfliefde, via soms oppervlakkige of zelfs misleidende boodschappen. En tegelijkertijd roept een teveel aan zelfliefde beelden op van Amerikaanse presidenten of mensen uit de showbizz, waar zelfliefde overkomt als zelfadoratie. Toch is dat niet wat filosofisch gezien met zelfliefde bedoeld wordt. Want binnen deze commerciële context dreigt zelfliefde een consumptiegoed te worden, waarbij het risico bestaat dat we voorbijgaan aan de diepere ethische en relationele dimensies van dit begrip. Daarom organiseert de ISVW een hele cursusweek over zelfliefde met als titel 'Zelfliefde en de Ander'. In deze aflevering gaat Bart Geeraedts in gesprek met Samira van de Meulengraaf en Rogier Huffnagel. Een gesprek waarin veel vooroordelen rond zelfliefde ontzenuwd worden.