teologia z Katowic

Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl 
W obecnym odcinku podcastu staramy się przybliżyć ciekawą i ważną - a zarazem dosyć słabo znaną poza kręgiem zajmujących się nią specjalistów - tradycję intelektualną: wewnętrznie zróżnicowany, oraz cokolwiek kontrowersyjny, nurt myśli prawosławnej ubiegłego stulecia, który wywarł znaczący wpływ na teologię uprawianą w kontekście ekumenicznym także przez katolików i protestantów. Jest to myśl tzw. rosyjskiego renesansu filozoficzno-religijnego, który można też określić mianem prawosławnego modernizmu. 
W historii teologii rzymskokatolickiej określenie „modernizm” stało się na początku XX w. zbiorczą nazwą dla bynajmniej niejednorodnego trendu odnowy myślenia religijnego, w którym starano się harmonizować tradycję wiary z ustaleniami nauk przyrodniczych i humanistycznych. Usiłowania te, zainicjowane w różnych kręgach intelektualnych już w XIX stuleciu, spotkały się w roku 1907 z ostrą - i w świetle uważnego studium całej sprawy przesadną - reakcją papieża Piusa X. Efektem sformułowania swoistej teorii spiskowej na temat modernistów, oraz wdrożenia szeregu prawno-kanonicznych sankcji wobec osób choćby o modernizm podejrzewanych, było (oprócz osobistych dramatów wielu wykształconych i krytycznie myślących katolików) przyhamowanie rozwoju oficjalnie uprawianej teologii oraz niezdolność tej ostatniej do dialogu z ewoluującym światem. Taki stan rzeczy utrzymywał się zasadniczo do Soboru Watykańskiego II (1962-1965). 
Z kolei na gruncie rosyjskiego prawosławia przełomu XIX i XX w., w stosunkowo wąskich kręgach elit intelektualnych Moskwy i Petersburga, grono myślicieli religijnych (z reguły niebędących duchownymi) prowadziło ożywioną debatę nad duchowym dziedzictwem swego kraju. Wypracowano szereg oryginalnych propozycji filozoficzno-teologicznych poza obszarem oficjalnej teologii cerkiewnej. Były to w istocie syntezy najbardziej wartościowych intuicji wschodniego chrześcijaństwa z teologicznymi wątkami filozofii niemieckiego romantyzmu, a także średniowiecznej zachodniej mistyki inspirowanej duchowością i nauczaniem św. Augustyna. Po rewolucji bolszewickiej 1917 r. protagoniści tzw. „rosyjskiego renesansu filozoficzno-religijnego” znaleźli się w większości na wymuszonej emigracji. W roku 1925 w Paryżu powołano do życia Prawosławny Instytut Teologiczny Św. Sergiusza, którego działalności naukowo-dydaktycznej początkowo nadawali ton właśnie przedstawiciele modernistycznej „szkoły rosyjskiej”. Teologowie związani z Instytutem Św. Sergiusza utrzymywali aktywne kontakty ekumeniczne, a ich spotkania z poszukującymi duchowej odnowy i powrotu do źródeł intelektualistami rzymskokatolickimi nie tylko  inspirowały tych ostatnich, ale miały pośredni wpływ na pewne idee wspomnianego wyżej Soboru Watykańskiego II. 
Sugerowana lektura: 
 
O modernizmie katolickim: 
 „Znak” nr 566 (7) 2002: 
 Leszek Kołakowski, Uwaga o modernizmie, „Znak” nr 566 (7) 2002, s. 13-18; 
Jan Kracik, Antymodernistyczna kampania, „Znak” nr 566 (7) 2002, s. 30-44; 
Tadeusz Dzidek, Wpływ modernizmu na współczesną teologię, s. 56-72; 
O modernizmie prawosławnym: 
Sławomir Mazurek, Rosyjski renesans religijno-filozoficzny. Próba syntezy, Wyd. IFiS PAN, Warszawa 2008; 
Paul Evdokimov, Poszukiwanie Boga w rosyjskiej filozofii religijnej, w: tenże, Poznanie Boga w tradycji wschodniej: patrystyka, liturgia, ikonografia, tłum. A. Liduchowska, Wyd. M, Kraków 1996, s. 85-97; 
Marek Kita, Rosyjski «prawosławny modernizm» i ekumeniczna ortodoksja. Refleksja teologiczno-fundamentalna, „Kultura i Wartości” nr 14/2015, s. 129-144; 
Andrzej Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Wyd. UJ, Kraków 2005, s. 477-499; 523-566; 761-812.

Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl 
W tym odcinku rozmawiamy o sporach wokół kapłaństwa z perspektyw katolickiej i luterańskiej. Zaczynamy od tego, jak Reformacja i reakcja trydencka ukształtowały dwa różne sposoby myślenia o posłudze w Kościele: katolickie przywiązanie do struktury związanej z Eucharystią oraz luterańskie akcentowanie Słowa Bożego i powszechnego kapłaństwa ochrzczonych.  
Pokazujemy, dlaczego temat kapłaństwa tak mocno wiąże się z rozumieniem Eucharystii: czy kluczowe jest to, kto przewodniczy celebracji, czy to, co jest wypowiadane i obiecane w słowach ustanowienia. Wchodzimy też w pytanie, na czym opiera się ciągłość Kościoła i gdzie szukać „gwarancji” sakramentalnej pewności – w strukturze apostolskiej i urzędzie, czy w działaniu Słowa i Ducha Świętego we wspólnocie.  
Zwracamy uwagę na historyczne uwarunkowania sporu: od 95 tez, przez programowe pisma Lutra, aż po strategiczne decyzje Soboru Trydenckiego, które mocno wyeksponowały kapłaństwo w sakramentologii, a wątki głoszenia Słowa przeniosły do części „reformatorskiej”. Na koniec przyglądamy się dzisiejszym konsekwencjom: z jednej strony katolickiemu odzyskiwaniu powszechnego kapłaństwa wiernych w XX wieku i trudnościom w opisaniu relacji między kapłaństwem urzędowym a powszechnym, z drugiej – luterańskiemu napięciu między powszechnym kapłaństwem a przekonaniem, że posługa jest „z nadania Bożego”.

Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl 
Tym razem odnosimy się do pytania o rolę religii w życiu publicznym. Zawężamy je do jednego szczegółowego problemu, który postawił E.-W. Böckenförde, niemiecki konstytucjonalista (zm. 2019): "sekularne, wolnościowe państwo żyje z zasobów, których samo nie potrafi zagwarantować". Przeprowadzamy krótką dyskusję tej tezy. Za tymże autorem zwracamy uwagę, że demokracja, widziana już tylko od strony formalnej, jako system społeczny, domaga się całego zespołu etycznych sprawności (przywołany w rozmowie cytat pochodzi z "Lexikon für Theologie und Kirche", z hasła "Demokratie", opracowanego przez tegoż autora).  Zastanawiamy się, jakie źródła chrześcijańskiej duchowości i refleksji dostarczają lub powinny dostarczać owych zasobów dla państwa demokratycznego. Stawiamy sobie też pytanie, w jaki sposób ten transfer wartości może się wydarzać bez naruszania ram świeckiego państwa demokratycznego, np. zasady poszanowania pluralizmu światopoglądowego.  
Nasza rozmowa jest raczej szkicem teologicznym, rysowanym z pozycji teologii fundamentalnej. Nie zajmuje się wprost postulatami wypracowywanymi w obrębie refleksji etyczno-społecznej. 
  
Cytowany w rozmowie fragment w całości, w tłumaczeniu polskim:  
"Ze względu na swoje zasady strukturalne i daleko idącą otwartość w zakresie zawartości sprawowania władzy, demokracja stawia niemałe wymagania etyczne zarówno poszczególnym obywatelom, jak i rządzącym (przedstawicielom). Już samo uznanie wolności i równości (równych praw do udziału w życiu politycznym) za zasady formalne demokracji wymaga określonego podstawowego nastawienia etycznego, które można opisać jako etos partnerstwa. Obejmuje ono szacunek dla innych w zakresie ich równych praw do udziału w życiu politycznym, nawet jeśli odrzuca się i zwalcza ich poglądy; otwartość na argumentację i kompromis w sporach politycznych; lojalność wobec decyzji większości, podejmowanych w ramach istniejącego podstawowego porządku; pełne uznanie tzw. demokratycznych zasad postępowania, w szczególności równych szans na zdobycie władzy politycznej, których nie można podważać nawet w celu zabezpieczenia lub egzekwowania tzw. wartości absolutnych. Można to utrzymać tylko przy pewnym założeniu wspólnych podstawowych poglądów („zgoda co do tego, co nie do uzgodnienia”; względna jednorodność). Orientacja decyzji politycznych na potrzeby dobra wspólnego nie ma w demokracji prawie żadnego umocowania instytucjonalnego. Może ona nastąpić tylko wtedy, gdy obywatele są gotowi, podejmując decyzje polityczne, wykroczyć poza potrzeby i interesy, które mają jako osoby prywatne, w swojej roli osobistej i społecznej; tych nie trzeba ich zaniedbywać, ale należy je włączyć w proces mediacji na rzecz tego co ogólne (das Allgemeine), które ma szerszy punkt odniesienia, ukierunkowany na całość społeczną i polityczną – politykę jako całość. Również państwa nowoczesnych społeczeństw przemysłowych, które wbrew niektórym przypuszczeniom w znacznym stopniu – nawet przy organizacji gospodarki rynkowej – nie stanowią systemów samoregulacyjnych, są od tego zależne. 
Dla przywódców politycznych (przedstawicieli) wymóg ten oznacza, że występują oni wiarygodnie jako przedstawiciele obywateli, przez to że uwzględniają różne interesy i potrzeby, ale także przez to że odnosząc je do tego, co ogólne, tworzą i aktualizują niezbędne warunki ramowe i cele wspólnego życia politycznego. Tylko w ten sposób można wywołać u obywateli odpowiedź – na wiarygodne pytania – zorientowaną na dobro wspólne, a nie na interesy prywatne lub grupowe." (E.-W. Böckenförde, Demokratie. II. Ethisch, Lexikon für Theologie und Kirche [wyd. 3], t. 3. kol. 84-85; tłum. J. Kempa)

Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl 
W tym odcinku rozmawiamy o diakonacie i o jednym z najżywiej dyskutowanych obecnie wątków z nim związanych: możliwości dopuszczenia kobiet do tej posługi. Punktem wyjścia jest upubliczniony przez Leona XIV wewnętrzny raport komisji powołanej jeszcze przez papieża Franciszka oraz pytanie, co właściwie wynika z tego tekstu i z ujawnionych w nim głosowań. 
Zaczynamy od niejednoznacznych świadectw o diakonisach w starożytności (i sporów o to, co one naprawdę znaczą), by przejść do argumentów teologicznych: czym w istocie jest sakrament święceń, jak rozumieć relacje między jego stopniami i gdzie przebiega granica sakramentalności. Zatrzymujemy się przy argumencie z męskości Jezusa i symbolice oblubieńczej, pokazując, że dziś nie działa on już jako „argument rozstrzygający”, a także przy pytaniu, czy ewentualne dopuszczenie kobiet do diakonatu nie uruchomi presji na kolejne stopnie. W tle pojawia się też perspektywa rozeznania w Kościele powszechnym (z głosem Ludu Bożego) i myśl, że sprawa może wymagać decyzji na poziomie soboru powszechnego. 
Omawiany przez nas dokument znajduje się tutaj: https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2025/12/04/0950/01725.html 
Wspominaną w rozmowie relację o święceniach diakonisy w Harare, w Zimbabwe znajdziecie tutaj: https://publicorthodoxy.org/good-reads/ordination-of-deaconess-angelic/ 
Rozmowę Grzegorza Strzelczyka, w której mowa o możliwym przyszłym soborze znajdziecie tutaj: https://wiez.pl/2025/12/12/ks-grzegorz-strzelczyk-dojrzewamy-do-kolejnego-soboru/

Informacje o podkaście, odcinkach i autorach: https://teologiazkatowic.pl 
Tym odcinku zajęliśmy się znaczeniem zasady lex orandi, lex credendi, próbując osadzić ją w szerokim kontekście historycznym i teologicznym. Prześledziliśmy jej korzenie w najwcześniejszych strukturach wiary i modlitwy Kościoła, pokazując, że liturgia i doktryna wzajemnie się kształtują, lecz tezy oparte na doświadczeniu modlitewnym nie mogą być traktowane jako rozstrzygające argumenty doktrynalne. Formuła ta powinna być stosowana jako część większego procesu rozeznania, a nie narzędzie do forsowania przekonań nie mających wystarczających fundamentów w Objawieniu. 
W dalszej części zastanawialiśmy się nad zastosowaniem zasady lex orandi, lex credendi we współczesnych sporach mariologicznych oraz nad tym, dlaczego Kościół konsekwentnie odmawia ogłoszenia pewnych tytułów maryjnych jako dogmatów. Podkreśliliśmy rolę zmysłu wiary Ludu Bożego, wagę jedności doktrynalnej oraz konsekwencje ekumeniczne. Zakończyliśmy refleksją nad relacją między wiarą, modlitwą i życiem chrześcijańskim, sygnalizując potrzebę osobnej rozmowy o hermeneutyce teologicznej. 
 
Nota Dykasterii dostępna jest tu: https://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino/pubblico/2025/11/04/0829/01462.html#polacco