Geruchten, bekentenissen, spijtbetuigingen, onverhoeds opstappen. Affaires zijn altijd goed voor ophef. Velen reageren dan met: "Dat gaat toch niemand wat aan, dat is een privézaak!" Maar al eeuwen weten ze in de wandelgangen van de macht dat het in de politiek altijd om machtsverhoudingen, belangen en relaties draait. Jaap Jansen en PG Kroeger over de actualiteit en historische wortels van een vaak pijnlijk fenomeen.
***
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
In vroeger tijden was de affaire als machtsfactor ten nauwste verbonden aan de persoon van heersers en het permanente spel van macht, relaties en deals aan hun hof. In het antieke Rome, bij kaliefs en sultans en in het Europa van de absolute monarchen in de kleurrijke eeuwen tussen Renaissance en Romantiek speelde dit bijna permanent. Geen wonder dat daar heel veel opera's over gecomponeerd zijn.
In absolute monarchieën in Europa hoorde de affaire bij de enscenering van de vorstelijke reputatie. Rolmodellen als de Franse koningen François I en Louis XIV deden het voor hoe je dat deed. Waar hun huwelijken complexe dynastiek-diplomatieke verdragen bezegelden, regelden zij hun persoonlijke relaties tot in de finesses. De officiële, buitenechtelijke geliefde - 'la maîtresse-en-titre' - werd een formele, serieuze functie.
Daarmee was de reputatie van de vorst duidelijk. Als enige was hij een individu en geen onderdaan. Een vitaal, dynamisch, aantrekkelijk, jeugdig en extravert man die zijn hof domineerde. En zijn maîtresse bekleedde een zinvolle, persoonlijke en vertrouwensvolle rol. Een rol waarvan de vorst de inhoud en betekenis bepaalde.
Hoe dat gebeurde zie je bij twee markante voorbeelden. Jeanne-Antoinette Poisson werd de partner van Louis XV. Haar charme, finesse en intelligentie maakten haar onmisbaar als politiek alter ego van de koning. Als Madame de Pompadour had zij grote invloed op geopolitiek en diplomatie, op het innovatieve industriebeleid en op de kunsten, als mecenas. Alexander (Sashin'ka) Lanskoy werd de jeugdige partner van Catharina de Grote, maar ook een beetje de zoon die zij nooit had met haar eerdere geliefde, vorst Grigori Potjomkin die haar partner in het regeren bleef. Ze deelden hobby's en genoten van muziek en literatuur. Hij was discreet en had geen kapsones.
Met de Verlichting kwam in Amerika en Frankrijk de revolutie. Ieder mens werd individu in plaats van onmondig onderdaan. Hij mocht als citoyen – als burger dus - zijn voorkeuren uiten door wie en hoe de macht kon worden uitgeoefend. En zijn rolmodel was niet meer een flamboyant heerser, maar een 'onkreukbaar' mens, oprecht, betrouwbaar, ingetogen. Een George Washington die als burger gelijk was aan de anderen, met evenveel vrijheid en broederschap en die de macht volgens afspraak ook aflegde na een vaste periode. Dat verlichte individualisme deed de Romantiek opbloeien. Oprechtheid van persoonlijke emoties ging centraal staan.
Affaires waren nu dus onoprecht, niet betrouwbaar, niet conform de normen van burgerlijke zedelijkheid en ingetogen gedrag. Rolmodel werd Queen Victoria met haar 'darling Albert', als het ideale voorbeeld van een huwelijk van ware liefde. Heel burgerlijk, zonder ook maar een smetje van affaires en geroddel.
In Nederland zie je deze politiek-culturele verandering in de botsing tussen de burgerlijke intellectueel, de verlichte liberaal Thorbecke - die niettemin zo'n vurig-romantisch huwelijk deelde met 'mijn Madonnaatje' Adelheid Solger - en de Romanov-autocraat op de troon, koning Willem III. Diens bijnaam 'Gorilla' is exemplarisch voor die nieuwe politieke cultuur, waarin diens onredelijke en onverlicht gedrag beestachtig werd gevonden.
Ondanks de emancipatiebewegingen van de jaren ’60 en ’70 is veel van die burgerlijke normen in de politieke wereld gehandhaafd. Met alle aandacht voor het 'Me Too'-motief komt nu het aspect van ongelijkheid in persoonlijke relaties scherp naar voren.
In situaties rond affaires in deze tijd is dat klassieke-liberale, burgerlijke motief van de 'égalité' opnieuw actueel geworden. Zoals de machtspolitieke aspecten bij affaires in het geding zijn in omstandigheden waarin bijvoorbeeld zakelijke, hiërarchische en partijpolitieke posities tot ophef leiden. Ook hier is de 19e eeuw nog allerminst voorbij.
***
Verder luisteren
200 - De Heerser: Machiavelli's lessen zijn nog altijd actueel
367 - Wantrouwen in de wandelgangen: het Binnenhof van moederschoot naar betonnen bunker
249 - Gedrag en omgangsvormen in de Tweede Kamer
387 - Niets is zó politiek als opera - 100 jaar Maria Callas
561 – Jakub Józef Orlínski en Händel, politiek dier en geniaal musicus
311 - De wereld volgens Simon Sebag Montefiore
305 - Andrea Wulf, Hoe rebelse genieën eeuwen later nog ons denken, cultuur en politiek beïnvloeden
115 - Thomas Paine en De Rechten van de Mens
520 - De radicaaldemocratische erfenis van Pieter Vreede
583 – Lafayette, een jonge Franse edelman in de Amerikaanse revolutie
459 – Rolmodel George Washington
339 – De geopolitiek van de 19e eeuw is terug. De eeuw van Bismarck
274 - Thorbecke, denker en doener
534 - Franse schandalen: Nicolas Sarkozy en andere presidenten waar een luchtje aan zit
45 – De liefdesbrieven van François Mitterrand
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:44:31 – Deel 2
00:59:33 – Deel 3
01:18:37 – Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.
Netherlands