Betrouwbare Bronnen

Vanaf september tot ver in 2027 is het in de Europese Unie één grote electorale achtbaan. En ook elders zijn verkiezingen die grote impact hebben op de toekomst van Europa. Wat speelt er, waar moet je op letten? Wat is de impact op Europa en op Nederland als lid van de 'E6', de groep van grootste EU-economieën? Jaap Jansen en PG Kroeger nemen je mee naar kiezers van Mecklenburg-Voor-Pommeren tot Andalusië en van Helsinki naar de Povlakte.
***
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!
Deze aflevering bevat een advertentie van NordVPN. Profiteer nu van de exclusieve NordVPN-deal Probeer zonder risico met de 30 dagen geld-terug-garantie!
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
Europa is geopolitiek geen eiland. Al die verkiezingen in het komend seizoen raken veel meer dan de nationale politiek per lidstaat. Koers, stabiliteit en machtsverhoudingen in de EU en de Europese houding naar Moskou, Kyiv, Beijing en Washington staan nadrukkelijk in het centrum bij de impact van de stembusstrijd.
Duitsland
Al direct in september wordt gestemd in drie oostelijke deelstaten. Megastad Berlijn, ruraal Saksen-Anhalt en Oostzeeland Mecklenburg-Voor-Pommeren. CDU en SPD premiers moeten hier overeind zien te blijven tegen de AfD in opmars in hun 'Heimat' van 'Ostalgie'. In Berlijn is alles in flux. Zelfs Die Linke kan hier de overwinnaar worden.
De impact kan dan ook seismisch zijn. Met dramatische effecten voor het overleven van Friedrich Merz als bondskanselier in een CDU met nadrukkelijk alternatief leiderschap. En met gevolgen voor de presidentsverkiezing in januari 2027. Komt er een vrouw uit Beieren? Of Karin uit Amsterdam?
Polen
Donald Tusks Burgerforum kreeg een cadeau in aanloop naar de campagne. Zijn grootste opponent, radicaalrechts PiS, viel in brokken uiteen. Dat betekent allerminst dat een electorale triomf verzekerd is. Een onverwachte coalitie kan de uitkomst zijn. Een sterk resultaat voor Tusk zou een opsteker zijn voor Kyiv, voor Péter Magyar in Boedapest en voor de machtige EVP in Brussel.
Spanje
De machtsstrijd tussen de conservatieve Partido Popular (EVP) en de sociaaldemocraten zal hier heftig zijn. Overlevingskunstenaar op links Pedro Sanchez staat onder druk, maar vlak hem nooit uit. De PP heeft sterke papieren, maar kan gedwongen worden tot een gedoogconstructie met het radicaal-rechtse Vox. Dan zou de EVP-overwinning tegelijk labiel bewind opleveren. Let daarom goed op het overleven van links in Catalonië en hoe stevig de PP scoort in Andalusië én Madrid. Daar moet het voor hen gebeuren.
Italië
Giorgia Meloni evenaart Silvio Berlusconi als stabiele, lang zittende premier. Toch moet je haar electorale probleem niet onderschatten. Haar partij kan winnen door coalitiepartner Lega van Matteo Salvini op te slokken, maar een van hem afgesplitste radicaal-rechtse generaal; een volkse houwdegen, kan haar tegelijk aanhang kosten. Berlusconi’s partij blijft overeind en kan als pro-Europa middenpartij de doorslag geven. Essentieel zal zijn: wie blijven gedemotiveerd thuis en wie belonen Meloni om haar karwei af te kunnen maken?
Frankrijk
De zomer leek stil en politiek onbeweeglijk. Achter de schermen is Emmanuel Macron bezig met een ragfijn spel om in de winter de wat saaie premier Sébastien Lecornu voor het Élysée te lanceren. De radicaal-linkse Jean-Luc Mélenchon lanceert een wild plan - geen gezeik, iedereen rijk - om de staatsschuld weg te toveren. En de rest van links voert burgeroorlog.
Nederland
Provinciale Statenverkiezingen die de verhoudingen in de Eerste Kamer bepalen. Ook hier onzekere verhoudingen. Rob Jetten kan alvast aantekeningen vergelijken met Merz, Macron en Sanchez, zozeer lijken de verhoudingen dwars door de machtige E6-landen op elkaar!
Het Hoge Noorden
Zweden en Finland stemmen nu snel na de recente Deense verkiezingen. Sociaaldemocraten zouden ook hier met brede coalities kunnen winnen en dan EVP-premiers doen struikelen. Interessant is of en hoe zwaar Poetingezind radicaalrechts hier verliest en of hard-links wint.
Rusland
De Doema wordt gekozen, de repressie is ongekend. Vladimir Poetin wil mandaat voor mobilisatie terwijl de Russen zijn 'In drie dagen valt Kyiv'-oorlog beu zijn terwijl ze in de rij staan voor brandstof. Zal een lage opkomst zijn nederlaag de facto laten blijken?
De midterms
Hun impact kan uitzonderlijk zijn. Voor Donald Trumps heffingen en handelsoorlogen, voor de NAVO, voor Canada en de EU, voor het perspectief van ASML. Let op verrassingen in staatjes als Iowa, Maine en Kansas. En let altijd op in Texas en Wisconsin. Gaat daar een frisse wind uit het midden waaien? En let op 'Abdul' in Michigan en 'Jon' in Georgia, gedegen natuurtalenten van een nieuwe generatie. 2028 is is ineens in beeld.
***
Verder luisteren
604 – D66 en CDA hadden in de kabinetsformatie te veel haast, daardoor gaat het nu zo stroef
602 – De enkelband van Jordan Bardella
581 - Péter Magyar brengt Hongarije terug in het hart van Europa
575 - Nederland staat niet langer op het menu, maar zit aan tafel
571 - Het kabinet-Jetten in een geopolitieke orkaan
567 - De geschiedenis beukt op Europa's deur. Caroline de Gruyter over zondagskinderen in een ruige wereld
558 – Poetins rampjaar, Jettens kans
528 - ‘Europa, ontwaak!’ Manfred Weber en de eenzaamheid van Europa
492 – Macrons Europese atoombom
490 – Duitslands grote draai. Friedrich Merz, Europa en Nederland
484 - Hoe Trump chaos veroorzaakt en de Europeanen in elkaars armen drijft
427 - Europa wordt een grootmacht en daar moeten we het over hebben
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:40:58 – Deel 2 + reclame NordVPN
01:21:35 – Deel 3
01:46:37 – Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het kabinet-Jetten moet knopen doorhakken voor zijn eerste rijksbegroting en 'oppositiepartners' vinden die de hele begroting of onderdelen ervan willen steunen in Tweede en Eerste Kamer. En dat in een fase dat grote onzekerheden rond economie, oorlog in Europa en het Midden-Oosten en de eenheid in het NAVO-bondgenootschap kabinet en parlement onder forse druk zetten. Jaap Jansen en PG Kroeger praten erover met Joop van den Berg, sinds decennia een van de meest ervaren Binnenhof-kenners.
***
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show! Vrienden kunnen meedingen naar een exemplaar van het nieuwe boek van Joop van den Berg (ze krijgen hierover apart bericht).
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
Joop van den Berg draait er niet omheen, hij is sceptisch of de coalitie van D66, VVD en CDA er uit komt. Dat premier Rob Jetten niettemin goedgemutst is, vindt hij prijzenswaardig, want een minister-president die alom loopt te zuchten hoe moeilijk alles is, dat helpt ook niet. "Je moet bovendien de vindingrijkheid van politici in netelige omstandigheden nooit onderschatten!"
Van den Bergs scepsis ontspringt aan zijn analyse dat de kabinetsformatie onvoldoende grondig is verlopen. Nadat D66 en CDA samen een coherent beleidsstuk opstelden, gingen zij nogal vlot akkoord met de wens van de VVD om vervolgens ‘opnieuw bij nul te beginnen’. Bovendien leende minister Eelco Heinen (Financiën) een werkwijze van Gerrit Zalm door een financieel kader te formuleren, dat de collegaministers klemzette. "D66 heeft laten zien het spel om de macht niet goed te beheersen, dan wel ten onrechte te denken erg slim te zijn."
De VVD wekte al snel de indruk het nieuwe kabinet als een vervolg te zien op de aanpak bij Schoof, terwijl het CDA na een 'bijna dood ervaring' als kleinste van de drie partijen in een minderheidsverband moest leren zijn eigen politieke positie te markeren. Daar komt bij dat minister Heinen als stelregel heeft dat Prinsjesdag 'over de inkomsten gaat', terwijl de uitgaven pas bij de Voorjaarsnota aan de orde zouden zijn. Zo houdt hij het kabinet strak en geeft weinig ruimte voor stappen vooruit bij grote thema's als de sociale uitgaven en een mogelijk akkoord met werkgevers en vakbonden.
Het vinden van meerderheden voor Jettens plannen wordt verder bemoeilijkt door de politieke versplintering. Met PRO is een stevige basis mogelijk, maar alleen als er ook een sociaal akkoord ligt, waarschuwt Van den Berg. De polder is daar op eigen gezag mee begonnen, maar niemand weet nog hoeveel perspectief dit gaat bieden. 'Over rechts' zijn de vooruitzichten weinig aanlokkelijk – ook al realiseert de VVD zich dit nog onvoldoende. Op radicaal-rechts beloeren ze elkaar vooral. Partijen vallen uit elkaar, stellen onmogelijke eisen vooraf en bieden weinig vertrouwen in berekenbare afspraken voor de lange termijn.
Gelet op de grote onzekerheden wereldwijd hadden de partijen rond het politieke midden meteen moeten werken aan een brede coalitie, concludeert Van den Berg. Ook omdat er Europees knopen doorgehakt moeten worden voor de zevenjarige EU-begroting.
Joop van den Berg heeft in zijn nieuwe boek 'Geduldig papier' lessen geformuleerd voor formaties in gemeenten en op het Binnenhof. Zijn zorg is groot over de neiging politieke rivaliteit en wispelturigheid te vertalen in vijandigheid naar ieder ander en gebrek aan politieke luisterbereidheid. Dat speelt niet alleen bij ons, maar ook in buurlanden als Duitsland. Hij werpt de vraag op of ook progressieve partijen meer van die luisterbereidheid zouden moeten tonen. Ook naar lokale populistische groeperingen en in Duitsland zelfs naar regionale en lokale afdelingen van de AfD. Anders komt de SPD er misschien niet meer bovenop, vreest hij.
***
Verder lezen
Joop van den Berg - Een minderheidskabinet? Beter van niet (S&D, april 2026)
***
Verder luisteren
474 – Parlementair historicus Joop van den Berg: “De democratie is in groot gevaar. Je moet niet denken: het loopt wel los" (In januari 2025 was hij ook te gast)
599 - Ingrijpende plannen, maar krijgt het kabinet-Jetten voldoende steun?
594 - De komst van PRO verandert het politieke landschap
591 – Honderd dagen kabinet-Jetten
589 - Nieuwe poldervoorzitters dwingen kabinet-Jetten terug te komen op bezuinigingsplan
587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagnatie is nooit gratis'
575 - Nederland staat niet langer op het menu, maar zit aan tafel
563 - Als minderheid meerderheden maken
562 - De uitgestoken hand van D66, VVD en CDA
557 – Hoe overleeft Rob Jetten het premierschap? Uitdagingen en risico's voor de nieuwe minister-president
547 – Knopen doorhakken, hervormen en stevig investeren: het formatie-advies van Jeroen Dijsselbloem en Pieter Duisenberg
310 – Nu 40 jaar geleden: Lubbers premier en de polder sluit historisch Akkoord van Wassenaar
50 - Vrijheid van onderwijs
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:41:32 – Deel 2
01:14:02 – Deel 3
01:38:50 – Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Jaap Jansen en PG Kroeger lazen vijf zeer interessante boeken en bekeken een magnifieke film. De zomerboeken zitten vol ideeëngeschiedenis en politieke conflicten gedurende vele eeuwen. Met persoonlijke verhalen, portretten, onthullingen en worstelingen met democratie, dictatuur, geloof en tolerantie.
***
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!
De film De Gaulle: Résistance draait vanaf 6 augustus 2026 in de bioscoop
Steun Greenpeace in de strijd tegen onherstelbare schade door diepzeemijnbouw. Teken de brief aan het kabinet-Jetten
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
1) Willem van Oranje, Apologie – Vertaald en ingeleid door René van Stipriaan (Querido Facto)
Prachtig bezorgd boek door René van Stipriaan neemt de lezer mee op reis door het leven, werken en denken van 'de Zwijger' in de jaren tussen1540 en 1580. Geen andere leider in onze streken publiceerde ooit zo'n persoonlijke verantwoording van zijn politiek, filosofie, strategische en spirituele keuzen. Vanaf zijn tienertijd speelt hij een prominente rol in de aristocratie van Europa, opgevoed en als prins gevormd door de absolute elite van de machtigste familie, de Habsburgers. Keizer Karel en diens zus Maria van Hongarije blijven zijn rolmodellen. Juist daarom keert hij zich af van ‘de tirannie die mij mijn hart doorwondt'. Oranje kiest tegen bruut geweld en onderdrukking en voor de vrijheden van de Nederlanden.
Apologie is een uitdagend en gedurfd boek. Hij richt zich tot de Staten-Generaal, de bevolking in den brede en heel de Europese elite. Hij bepleit vreedzame matiging en beginselvastheid, ook tegen al te felle calvinisten en allereerst tegen het Spaans bewind, dat het beleid van zijn rolmodellen had verraden. De toon, ironie, felheid en scherpte van zijn redeneringen laten ons merken waarom hij destijds zo bekend was als briljant redenaar. Oranje is in dit boek zijn eigen memoires-auteur, politiek spindoctor, spiritueel filosoof en vurig bepleiter van de vrijheid van geweten, burgerrechten en tolerantie van verschillen tussen overtuigingen en beginselen.
2) Peter Longerich – Onwillige Volksgenoten (Hollands Diep)
De propaganda en de decoratie van het Nazibewind kennen we. Maar wat dachten de mensen die in de bioscoop de Wochenschau zagen en Leni Riefenstahls films eigenlijk zelf? Longerich dook in diepe, uitvoerige bronnen en schetst de 'Stimmunggeschichte' van het Duitse volk in de Nazitijd. Een tijdsbeeld als zelden vertoond met feiten en analyses van de 'stemming onder de mensen' van Beieren tot Bremen. Boeren blijken ontgoocheld door het opgelegde productiebeleid en zien hun dagloners en masse wegvluchten. Arbeiders zien de armoede van de crisis welbewust voortduren. Massaal klagen burgers over partijmanifestaties en 'vrijwillige’ donaties. Al heel vroeg - rond 1935 - is oorlogsangst dominant. Met heftige conflicten tussen het regime en gelovigen. Kerken werden verzetshaarden, Hitler durfde nooit hard door te pakken. Propaganda-triomfen als de Olympiade konden angst en wegkijken niet verdrijven.
Het boek biedt bovendien een verfijnd stuk 'bureaucratie-geschiedenis'. Want het was niet vanzelfsprekend om die 'stemmingen en indrukken' in een dictatuur zonder meer door te spelen naar boven. Hoe de Duitse ambtenaren hun rol als rapporteurs inkleedden, hoe zij boodschappen verpakten, de feiten niet konden verhullen, dus dan maar in balans brachten laat Longerich ook zien. Heel herkenbaar, zeker als je zulke patronen ook nu aanschouwt in Poetins Rusland of Trumps MAGA-sfeer.
3) Auke Kok – Mussert (Hollands Diep)
Auke Koks biografie is rijk en onthullend. Hij slaagt erin een politiek onbenul, een onaantrekkelijke hoofdpersoon toch heel boeiend te maken. Mussert was een antiparlementair en autoritair techneut. Collega's brachten hem Mussolini's fascisme bij, ook een regime dat verzot was op moderne techniek en autoritair optreden. En Indische kringen zorgden voor een racistisch superioriteitsaffect.
Dat werd de politieke brug naar de nazi-ideologie. Nederlanders verdienden in het Germaanse wereldrijk een eigen, machtige plaats naast Hitlers ariërs, meende hij. De NSDAP-leiding zag dat toch wat anders en Arthur Seyss Inquart noteerde dat Mussert geen sieraad was voor het naziregime. Integendeel. Hij was koppig, had geen mensenkennis, werd door de bevolking geen leidersfiguur maar een landverrader gevonden en Mussert voerde een beroddelde levenswandel. Tot in zijn proces na de bevrijding klopte hij zich op de borst voor zijn moed tegenover de Duitsers. Hij had immers Neerlands lot van annexatie zoals Oostenrijk of Sudetenland verhinderd, daar zou hij uiteindelijk een standbeeld voor krijgen, dacht hij.
4) Willem de Bruin – Ontspoord (Atlas Contact)
Hoe ondergaat een samenleving en haar politiek bestel een overweldigende technologisch revolutie? Ontspoord gaat over de komst en dominantie van de allernieuwste industriële mobiliteit - de spoorwegen - maar heel dat verhaal over de 19e eeuw gaat over deze tijd. De opmars van het internet en de actuele AI-revolutie komen steeds in je hoofd op bij het lezen van het fascinerende tijdsbeeld van het destijds arme en achterop lopende Nederland na 1830.
Ideologische principes over de publieke zaak en particuliere taken domineerden het debat. Maar dat spoorwegen een heel eigen organisatie van technologische finesse, lange termijn investeringen en sociale sturing vereisten zagen velen pas laat. De liberaal Thorbecke maakte een zwenking naar overheidssturing. Abraham Kuyper zag de geheel nieuwe infrastructuur als een staatstaak die God had opgedragen. Bismarck vond het een strategisch netwerk van zo'n geopolitieke betekenis, dat het nimmer aan ondernemers overgelaten kon worden. De Eerste Wereldoorlog bewees zijn gelijk, ook in ons land. In 1937 waren de NS een feit, uiteindelijk. De discussie - zelfs de 19e-eeuwse - stond nadien niet stil. Paars overwoog heel even de NS naar de Beurs te brengen. De actuele dreiging in Europa en de NAVO-planning bewijzen nogmaals Bismarcks profetische blik.
5] Bastiaan Rijpkema & Bart Schreuders (red.) – Tolerantiedenkers (Prometheus)
Is er een actueler, indringender thema dan de verhouding tussen democratie en tolerantie en de vele misverstanden over wat tolerantie eigenlijk is? Dit boek biedt twintig portretten van onmisbare denkers - vooral een soort ideeënschets - van Plato tot Chantal Mouffe en Barbara Skarga. Bekende namen komen langs, waarbij hun soms verrassende gedachten over ruimdenkendheid en geslotenheid centraal staan. Tocqueville natuurlijk, Spinoza, Machiavelli, Popper, Camus en Erasmus uiteraard.
Het boek is niet te missen doordat er mensen aan het woord komen die niet elke dag over de tong gaan, maar bijzonder inspirerend zijn. Nicolaus Cusanus (1401 – 1464) uit een wijndorp aan de Moezel bijvoorbeeld. In de 15e eeuw een essentieel diplomaat en geleerde die door heel Europa reisde. Hij betoogde dat als God oneindig is en één, dan de mens dit nooit zal bevatten. Mensen zullen een eigen, onvolmaakt idee van die 'Heilige Wijsheid' - inderdaad, Hagia Sophia - ontwikkelen, beseffend dat zij 'wetende onwetenden' zijn. Alle reden dus tot intensieve, tolerante dialoog om zo dichterbij dat mysterie te komen. Hij zocht daarom nadrukkelijk zelf zo'n dialoog met de Islam op. En ervoer dat tolerantie dan, ook, schuurt en afstand meebrengt. En nooit passief kan zijn, maar dwingt tot actieve dialoog.
De Franse denker Claude Lefort (1924 – 2010) - inspirator van Paul Frissen – was als jong trotskist afkerig van het Stalinisme en zo ook van Sartre. Hij zag dat democratie tolerantie vereist, omdat de plaats van de macht per definitie leeg is, alleen tijdelijk vervuld op zijn best. En hij definieerde dat er 'le politique' is - het democratisch bestel van instituties en regels - en 'la politique' - de geesteshouding die daarbij past, zoals het voorkomen van 'permanente vijandschap' en zondebokken. Bestel en ethos. Verwar die vooral niet.
***
Verder luisteren
580 - Lenteboekenspecial
555 – Winterboeken: dominanten en dissonanten in een veranderende wereld
527 - Politici en hun boek
522 - Zeven zomerboeken
472 - Winterboekeneditie - Premiers, Leiderschap, Macht
441 - Extra zomeraflevering: boekenspecial!
395 - Vijf boeken en een afscheidsbrief
363 - Extra zomeraflevering: PG tipt boeken!
286 - Extra zomeraflevering: PG tipt boeken!
269 - Vijf boeken die je moet lezen om Europa beter te begrijpen
259 - De omgevallen boekenkast: leestips van PG!
133 - Amerikaanse presidenten: boeken die je volgens PG móet lezen!
99 - Tips voor thuis: de omgevallen boekenkast van PG!
35 - Charles de Gaulle
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:29:06 - Deel 2
00:55:35 - Deel 3
01:15:05 - Deel 4
01:59:59 - Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Na twee termijnen en tien jaar in het Élysée zwaait Emmanuel Macron af. De presidentsverkiezingen in het voorjaar van 2027 zullen voor Europa dan ook van bijzondere betekenis zijn. Jaap Jansen en PG Kroeger analyseren Macrons decennium en analyseren het politieke speelveld dat uitblinkt in verdeeldheid. Faites vos jeux, rien ne va plus!
***
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje en wij zoeken contact.
***
Macrons agenda was vanaf 2017 helder. Frankrijks rol in Europa moest dynamischer. Sociaaleconomisch moest Frankrijk moderner en flexibeler. En een herleving van een ruimdenkend politiek midden.
Op dat eerste punt heeft hij onmiskenbaar verdiensten. Niet in het minst daartoe uitgedaagd door Poetin en Trump. Op het tweede punt slaagde hij niet. Confrontatie met de gele hesjes ontweek hij. Macron verzwakte zijn positie daarmee zozeer, dat hij in zijn tweede termijn een technocratisch beleid ging voeren dat weinig steun verwierf. Op het derde punt ging hij door een diep dal. Het veelbelovende En Marche verwerd tot 'Macronie' – synoniem voor arrogantie. Hij hernam zich knap, maar kon er politiek niet meer van profiteren. Hij eindigt als Valéry Giscard d'Estaing in 1981, eenzaam en zonder aanhang.
Het politieke veld na Macron ligt nu volstrekt open. Niets is vooralsnog zeker. Marine le Pen was voorbijgestreefd door haar kroonprins Jordan Bardella. Die was al met een echte prinses aan zijn zijde als royalty-paar op weg naar het Élysée. Hij bewoog bovendien weg van Le Pens Orban en Wilders koers. Werd hij zo de Giorgia Meloni van Parijs?
Een juridisch geitenpaadje bood Le Pen alsnog een laatste uitweg naar de macht. Daarmee worden de campagne-inhoud en de machtsverhoudingen tussen de twee onhelder. Niet Marine le Pen maar Bardella draagt nu – figuurlijk - een enkelband. Want hij kan geen kant op en ziet zijn triomf wegglijden. De kroonprins kon weleens zelf het grootste belang hebben bij een nederlaag van Le Pen.
Tegenover dit radicaal-rechtse duo staat een hopeloos verdeeld links. Van een krachtig, coherent geheel als onder François Mitterrand is geen sprake. De Groenen zijn woest op de sociaaldemocraten. Die zien spoken uit het verleden opduiken, terwijl een eigentijds pakkend gezicht nergens zichtbaar lijkt. Op radicaal-links helpt Jean-Luc Mélenchon vooral Le Pen met een vergelijkbaar anti-EU betoog.
Het burgerlijke midden is versplinterd nu Macron geen eigen politieke familie nalaat. Kandidaten zetten meer hun naamsbekendheid in dan een helder program. Meer poppetjes dan ideeën dus. Kandidaat en oud-premier Edouard Philippe lijkt vooral op Georges Pompidou. Gedegen, onspectaculair. Rivaal Gabriel Attal is de Franse Rob Jetten. Slagen zij - met de conservatieven van Les Républicains er nog bij? - tot één kandidaat en program te komen of leggen hun ego's de loper uit voor een triomferende Le Pen?
Of is de leus van meerdere partijen - 'Renaissance!' - onbedoeld een voorspelling? In die glansrijke jaren van de Franse cultuur was de politiek niet minder onvoorspelbaar en waren de ego's niet minder dominant. Zijn Marine Le Pen en Jordan Bardella misschien een nieuwe versie van het koninklijke duo Marie de Médici en Lodewijk XIII met hun giftige relatie?
***
Verder luisteren
566 - Emmanuel Macron, de nieuwe Baron von Munchhausen
492 – Macrons Europese atoombom
419 - Europa kán sterven - Emmanuel Macrons visie op onze toekomst
505 - Donald Trump, een ramp voor radicaal-rechts in Europa
534 - Nicolas Sarkozy en andere presidenten waar een luchtje aan zit
45 – De liefdesbrieven van François Mitterrand
35 - Charles De Gaulle
190 - Napoleon, 200 jaar na zijn dood: zijn betekenis voor Nederland en Europa
28 - De relatie Nederland-Frankrijk
575 - Nederland staat niet langer op het menu, maar zit aan tafel
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:30:40 – Deel 2
00:53:50 – Deel 3
01:33:45 - Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.

Optimisme als opdracht. “En dat geldt zeker in een klotetijd als deze", zegt Jo Ritzen (1945) als hij de titel van zijn memoires toelicht. De voormalige onderwijsminister, universiteitsvoorzitter, vicepresident van de Wereldbank en naar eigen zeggen vaak ‘een bezoeking’ voor zijn ambtenaren, vertelt buitengewoon openhartig over zijn belevenissen in de Haagse politiek. Met de ambtenarij, zijn partij de PvdA – hij was op zijn 27ste al sparring partner van Joop den Uyl - en op het wereldtoneel.
Jaap Jansen en PG Kroeger praten met hem over wat hij als ideeënleverancier en als bestuurder in gang zetten en achteraf niet goed zag. Ritzen portretteert daarbij de grote namen uit die tijd van heel dichtbij en vaak verrassend. "Wim Kok had gelijk dat hij van mij af wilde", zegt hij, maar vertelt daarna smakelijk hoe Kok als nieuwe minister-president een financiële truc moest slikken nadat Ritzen alsnog prolongeerde.
***
Deze aflevering bevat een advertentie van VanHarte&Lingsma. Wil jij jezelf ontwikkelen als mens én als leider? Ontdek jouw training bij VanHarte&Lingsma, School voor Human Leadership. Ga naar www.vanhartelingsma.nl/betrouwbarebronnen
Deze aflevering is mede mogelijk gemaakt met donaties van luisteraars die we hiervoor hartelijk danken. Word ook vriend van de show!
Heb je belangstelling om in onze podcast te adverteren of ons te sponsoren? Zend ons een mailtje adverteren@dagennacht.nl en wij zoeken contact.
***
Ritzens eerste politieke rol was die van de maker van het banenplan van minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Den Uyl in 1981. Dat werd een soort ontgroening, want politiek was dat plan meteen al morsdood en tegenwerking van ambtenaren deed de rest. De PvdA ging oppositie in, maar Ritzen vond eigenlijk dat Ruud Lubbers met zijn stevige beleid gelijk had. Toen hij zijn partij daarover advies gaf, bleek Den Uyl het met zijn voorstellen eens, maar partijvoorzitter Max van den Berg sprak het veto uit. "We zijn er nog niet aan toe," verzuchtte Den Uyl volgens Ritzen.
Wim Kok nam adviseur Ritzen over uit de boedel van Den Uyl. “Hij vond net als ik die Haagse werkelijkheid, de Tweede Kamer, zo'n rare wereld." Dat schiep een band. Ritzen werd in 1989 minister van Onderwijs en Wetenschappen. Precies toen de Muur viel. "Dat was ook weer zo merkwaardig. Men keek ernaar en ging vervolgens gewoon door met de lopende zaken."
Het werd geen fijne tijd, al houdt Ritzen zich groot. In plaats van investeren in onderwijs en kennis moest hij hard bezuinigen. Veel talent voor compromissen bleek hij niet te hebben. Kok raakte meer en meer geïrriteerd. “Hij vond dat ik hem kunstjes flikte." Ritzen besefte dat zijn rol was uitgespeeld. De film voor zijn afscheid was al gemaakt, het portret voor de O&W-galerij al geschilderd.
Hoe hij als 'boeienkoning van Zoetermeer' in 1994 toch in het eerste kabinet-Kok als minister terugkwam, is zelden zo openhartig verteld. Hij dankte veel aan nota bene Frits Bolkestein. "Die was meer fan van mij dan ik van hem," grinnikt Ritzen. Intussen deed hij ook ervaring op met Pim Fortuyn. "Interessante man, maar wel een warhoofd. Hij vloog alle kanten op." En met Dick Schoof, ambtenaar met een kamer die tot de nok toe gevuld was met ordners. "Inventief was hij, prima man. Zijn latere kabinet was natuurlijk een verschrikking. Hij was het enige lichtpuntje in dat duister."
Met zijn ambtenaren, de universiteiten en hogescholen en met Gerrit Zalm op Financiën had Ritzen het niet makkelijk. Hij strooide voortdurend ideeën het departement in. "Ik was het loket van wat er speelde in de scholen." Toch was de sfeer tijdens Paars gemoedelijker dan onder Lubbers. "Die kabinetsvergaderingen waren wat sacraal. Lubbers ging voor in een hoogmis, maar hij had vaak vooraf al de conclusies bedacht.”
In de Paarse periode gingen hij en de PvdA te gemakkelijk mee met in het VVD-denken. "Voor de VVD was marktwerking geen intellectuele kwestie, een beleidsoptie, maar een dogma.” Zo zijn destijds kansen voor een lange termijnbeleid van investeringen verspeeld, ziet hij nu.
Na zijn ministerschap ging Ritzen naar de Wereldbank in Washington. Met een Global Education Fund adviseerde hij arme landen over effectief onderwijsbeleid. Hij leerde er successen aanmoedigen, maar schrok ook van regimes waar corruptie endemisch bleek. "In Marokko durfde de nieuwe koning echte hervormingen wel aan. In de kranten was ik de kop-van-jut; die vreselijke man van de Wereldbank. Een groter compliment kun je niet krijgen, hè?"
Hij kwam terug naar zijn Limburg en naar de universitaire wereld. Vol vuur vertelt hij over de Europese missie van zijn Maastricht University. En weer botste het met zijn eigen partij, nu met minister Ronald Plasterk op Onderwijs. Diens volgens Ritzen ‘beperkte blik op de wereld’ was toen al bron van ergernis. De verdere Werdegang ontlokt Ritzen onparlementaire taal.
Zelf is hij positief over de komst van PRO - "Ik ben voor een sterk links blok, altijd geweest hè?" – en buitengewoon te spreken over D66-minister Rianne Letschert, die ook in Maastricht bestuursvoorzitter was. "Ik hoop zeer dat zij de kans krijgt als minister meerjarig beleid te kunnen maken, in meerdere kabinetten. Onderwijsbeleid heeft altijd lange adem nodig om tot bloei te komen."
Ook daarom dus dat 'optimisme als opdracht' voor beleidsmakers. Dat dit motto van Karl Popper stamt, blijkt voor Ritzen een verrassing. "Hij heeft het dus in elk geval niet van mij geleend, hè?"
***
Verder lezen
De memoires van Jo Ritzen
***
Verder luisteren
594 - De komst van PRO verandert het politieke landschap
532 – GroenLinks-PvdA: het glibberige pad naar één partij
480 - De dilemma's van links
64 - Wim Kok, een leven op eigen kracht - gesprek met biograaf Marnix Krop
09 - Special: leven en werk van Wim Kok
88 - Leven en werk van onderwijsvernieuwer Jos van Kemenade
461 - Ruud Lubbers zag het een slag anders
164 - Dries van Agt 90 - Eigenzinnig politicus, paradijsvogel, wereldburger
213 - Van Agt/Den Uyl/Terlouw (1981), de verschrikkelijkste kabinetsformatie ooit
351 - Politiek als hartstocht: drie jonge bewindslieden uit het kabinet-Den Uyl vijftig jaar later
01 - D66 moet linkser, vindt oud-partijleider Jan Terlouw
226 - In het oog van de orkaan: Roel in 't Veld over wat er mis is met politiek en bestuur
316 - Geheelonthouders en andere epische drinkers in de politiek
587 – Rekenkamerpresident Pieter Duisenberg over 2025 als verloren jaar: ‘Stagnatie is nooit gratis'
***
Tijdlijn
00:00:00 – Deel 1
00:32:49 – Deel 2
01:10:14 – Deel 3
01:50:26 – Einde
See omnystudio.com/listener for privacy information.