Onderwijs leiden met hart en ziel

Te gast zijn professor Jaap Boonstra en docent veranderkunde Simon Noorman en we spreken over veranderkunde in het onderwijs en Veranderen voor de toekomst, het nieuwste boek van Boonstra met 30 auteurs. Daarin is veranderen niet alleen iets voor in organisaties, maar ook tussen organisaties en gericht op de maatschappij. Voor de schoolleider betekent dit richting en duiding geven aan veranderingen, samen met leraren, leerlingen en ouders, maar die ook relateren aan de historie en waarden van de school.
Jaap begint met hoe de ontwikkelingen in de veranderkunde in onze samenleving ook de ontwikkelingen in ons onderwijs weerspiegelen. Het gesprek met Simon en mij over veranderkunde kenmerkt zich vervolgens door talloze paradoxen, waarvan de uitersten steeds meedoen in veranderingen. Veranderen gebeurt in en tussen organisaties, voor de organisatie en de samenleving, om te vernieuwen en te stabiliseren, te veranderen en te organiseren, en het is verander-kunde en management, een sociaal en technisch proces, mens- en doelgericht, vraagstuk en oplossing, dromen en plannen, maar ook richting geven en samen spelen, duiden en luisteren, inspireren en consulteren, activeren en nieuwsgierig zijn, verbeelden en argumenten, risico’s nemen en veiligheid, macht en invloed, zelfkennis en mensenkennis, zwakte en sterkte, en het betreft je rol en je echte identiteit.
Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is Hans Hoornstra, AI person of the year 2023, en we spreken over het bewustzijn van de mens in relatie tot AI en gericht op het onderwijs.
In ons gesprek volgen we de lijn van zijn kennisrijke boek Het AI van Columbus. Dit AI-model uit zij boek heeft hij recent ook vertaald naar een kinderboek: Tarda en de papegaaiengrot.
We beginnen met de ideeën van Hans over de mens. Alvorens de vraag te beantwoorden wat de intelligentie van AI is, zul je een antwoord moeten hebben op wat het bewustzijn van de mens is. Hans bekent zich als een filosofisch idealist en geeft een bewustzijnsmodel, het EI van Columbus, waarin de mens naast een bewustzijn, ook een voorbewustzijn en een onbewustzijn heeft. Diep in ieder mens zit ook een zelf dat ons ik kan bezielen.
Naar analogie met het EI van Columbus heeft Hans een model gemaakt om de werking van AI-taalmodellen te duiden. Met dit AI van Columbus legt hij uit dat AI een vijfde semantische ruimte is, die totaal anders werkt dan de eerste vier ruimtes. Die vier zijn de fysieke, de mentale, de taal- en de digitale ruimte en gaan allemaal terug op de werkelijkheid. Met de grot van Plato illustreert Hans dit verschil: AI kan taal taal tot in het oneindige ontleden en vectoriseren, maar is zich niet bewust van de wereld waar de taal naar verwijst.
Hans ziet naast risico’s ook twee grote voordelen voor het onderwijs. Leraren kunnen ermee de macht van methodenmakers breken en weer ambachtelijk lesgeven. Voor leerlingen komt er heel veel ruimte voor persoonsvorming, of zoals hij zegt: de vorming van de wil.
Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School voor Wijsbegeerte ISVW en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast zijn oud-schooldirecteur Pieter Greiidanus en de NSO-CNA onderzoeksters Diede Stevens en Karin Derksen en we spreken over schoolontwikkeling, vakmanschap en leiderschap in het speciaal onderwijs.
Pieter is zeventien jaar directeur geweest van De Twijn, een school voor SO en VSO in Zwolle. In die periode heeft de school een ontwikkeling doorgemaakt van een hiërarchische naar een netwerkorganisatie. Betekenisvolle bewegingen waren de ontwikkelingen van prestatiegericht naar vormingsgericht werken, van een afrekencultuur naar een cultuur van vertrouwen en vakmanschap en van autoriteit naar gelijkwaardige samenwerking, met name ook tussen de vele specialismen en het onderwijs.
Door middel van een narratief onderzoek van Diede en Karin heeft Pieter deze geschiedenis verankerd in de organisatie en is de verdere schoolontwikkeling niet afhankelijk van zijn leiderschap. Hij is trots op hoe autonoom en vakkundig het team is gaan werken.
Het onderzoek van Diede en Karin fungeert ook als een volgende stap in de ontwikkeling van De Twijn en zelfs van andere scholen. In de analyse van hun onderzoek aan de hand van een tijdlijnmethode voor de betekenisvolle momenten hebben zij een spel met vijf paradoxen voor schoolontwikkeling ontworpen. De paradoxen werken net als pedagogische antinomen. De uitersten staan in een continue relatie tot elkaar. 
De vijf paradoxen zijn: intern en extern ontwikkelen, waarderend en kritisch kijken, leren en presteren, collectief en hiërarchisch leiderschap, en organisch en planmatig veranderen.
Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte ISVW en rustplek De vallei van het goede leven.

Te gast is de Leuvense historisch pedagoog Pieter Verstraete en we spreken over de historie van de doelen van onderwijs aan de hand van de omgang met stilte op school, waarover hij het boek Stilte in de klas schreef.
Belangrijke aanleiding voor zijn boek is zijn waarneming dat stiltepraktijken in het onderwijs, zoals lessen mindfullness, een economisch mensbeeld blootleggen. De stiltepraktijken zijn bedoeld om het zelf van leerlingen weer op te laden, zodat ze weer volop mee kunnen draaien in onze snelle samenleving.
In ons gesprek bespreken we vervolgens de vier pedagogische dimensies van de omgang met stilte in het onderwijs die Pieter ook in het boek beschrijft. Te beginnen met de stille school zoals Jean Baptiste de la Salle die rond 1700 in Belgie ontwikkelde. Stilte was praktisch handig, omdat hij leerstofjaarklassen introduceerde in plaats van het luidruchtige hoofdelijke onderwijs. Belangrijker was zijn doel met de stilte: eerbied voor God. Maar volgens de filosoof Foucault was disciplinering het effect.
Het doel van stilte veranderde begin van de 20e eeuw bij reformpedagoge Maria Montessori. Hoewel ze tegen de doodse stilte van de gedisciplineerde luisterschool van haar tijd was, ontwierp ze stilteoefeningen voor jonge kinderen die hetzelfde doel hadden als in de luisterschool en tegenwoordig: mee kunnen komen in de samenleving.
Stille, verlegen kinderen zijn dan een anomalie, want extraversie hoort bij onze snelle tijd. Net zoals de ontwikkeling van stillezen onze snelheid en effectiviteit stimuleert.
Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.

Deze aflevering is een co-productie met de AVS ten behoeve van het AVS-congres 2026 Grensverleggend. Co-host is AVS-adviseur Lambert van der Ven, medeorganisator van het congres. Het thema van dit jaarlijkse congres is Grensverleggend.
Te gast in de podcast zijn verder Peter de Vries en Sharon Stellaard en we spreken over hun grensverleggende thema’s:
1. Bekwame samenwerking tussen onderwijsprofessionals en ouders, van congresspreker Peter de Vries, en
2. Boemerangbeleid en een pleidooi voor eerlijke beleidstaal, van congresspreker Sharon Stellaard.
Op vrijdag 20 maart 2026 vindt het jaarlijkse AVS congres plaats in het NBC in Nieuwegein. Daar zijn ruim veertig masterclasses en workshops te volgen, waaronder die van Peter en Sharon.
Peter is expert op onderwijs en ouderbetrokkenheid, een thema waarop hij promoveert, maar dat hij liever noemt: samenwerking met ouders. Ouders zijn volgens hem altijd betrokken, maar niet zoals je dat in de school soms zelf zou willen zien. In een recent manifest pleit hij ervoor om een nieuw vakgebied toe te voegen aan de pedagogiek: de parentagogiek. Daarin ligt de focus op de bekwaamheid en houding van de professionals.
Sharon is gepromoveerd op ruim veertig jaar beleid in passend onderwijs en jeugdzorg. Tot haar schrik is er in al die tijd weinig veranderd. Vandaar boemerangbeleid. Wel zijn er mechanismes, zoals taal, en machtsstructuren, die de neveneffecten van beleid versluieren. Zij pleit hartstochtelijk voor eerlijkheid in beleid, waar Peter rechtvaardigheid nastreeft. Zo eindigen we in een morele dialoog, met ook nog waarden als ruimhartigheid en verbinding.
Deze podcast is mede mogelijk gemaakt door schoolleidersopleiding ATTC, de Internationale School Voor Wijsbegeerte en rustplek De vallei van het goede leven.