Radio Naukowe

🌟 Witajcie, Młode Umysły! Przed nami kolejna przygoda: będziemy przyglądać się dinozaurom, własnym dłoniom, rekinom, a na końcu odcinka nawet pokemonom!

📢 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:
💛 https://patronite.pl/z/LAMU

🔄 Jak powstała ewolucja? Julka, 7 l
Dr Daniel Tyborowski, Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
Sekcja: dinozaury
🦖 Jaki był pierwszy dinozaur na świecie? Agata, 10 l
🗣️ Jakie odgłosy wydawały dinozaury i skąd wiadomo? Janek, 3 l
🥚 Jakie było jajo pterodaktyla? [jakie duże] Jacuś, 3,5 l
🐦 Jak powstał pierwszy ptak na świecie? Grześ, 5 l
🤔 Dlaczego, jeśli dinozaury były gadami, to ptaki są ich potomkami? Henio, 8 l  
Dr Gerard Gierliński, Muzeum Geologiczne Państwowego Instytutu Geologicznego

Sekcja: człowiek
✋ Czemu człowiek ma pięć palców? Maks, 7 l
🦵 Czemu człowiek ma cztery kończyny? Kacper, 9 l
🧬 Czy skoro z małpy wyewoluował człowiek, to czy z człowieka też może jeszcze coś wyewoluować? Krysia, 3854 dni
🧑 Dlaczego dużo ssaków ma futro na całym ciele, jeśli w ogóle ma futro, a my tylko na górze? Basia, 9 l Dr Piotr Bernatowicz, Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego
👕 Dlaczego ludzie chodzą ubrani, a nie tak jak inne zwierzęta? Judyta, 9 l Prof. Iwona Sobkowiak-Tabaka, Wydział Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

Sekcja: rekiny
🦈 Dlaczego rekin macha płetwą ogonową lewo–prawo, a delfin, który też żyje w wodzie, macha płetwą ogonową góra–dół? Zuzia, 8 l
🦈Dlaczego niektóre rekiny wyglądają na bardziej niebezpieczne, a niektóre na mniej niebezpieczne? Michał, 8 l
Dr Daniel Tyborowski, Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego

Na deser: pokemony
🧪 Czy można zrobić pokemony z genów zwierząt? Oliwier, 5 l

Dr Martyna Molak-Tomsia, Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski

Wszystko wskazuje na to, że wspólny przodek eukariontów (czyli też nas) sprzed niemal dwóch miliardów lat był protistem, konkretnie bakteriożernym wiciowcem. Czy to oznacza, że drzemie w nas cząstka pierwotnego mikroświata? W Radiu Naukowym nie boimy się spoilerów, zatem odpowiadamy od razu: jeszcze jak!

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

W tym odcinku rehabilitacja protistów uznawanych często w szkole za nudne – na czele z pantofelkiem. – Protisty to nie jest poprawna nazwa taksonomiczna, ale używamy jej do opisu rzeczywistości i dla uproszczenia – przyznaje w Radiu Naukowym prof. Anna Karnkowska z Instytutu Biologii Ewolucyjnej na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pod tym pojęciem kryje się zróżnicowana grupa organizmów. Część z nich wywołuje groźne choroby (np. malaria), inne tworzą fitoplankton produkujący połowę tlenu na Ziemi, a jeszcze inne – jak śluzowiec Physarum polycephalum – pozbawione układu nerwowego potrafią optymalnie odtworzyć sieć połączeń komunikacyjnych (a przynajmniej tokijskiego metra).

Z odcinka dowiecie się też, jak ameby zwane wampirellidami wysysają zawartość ze swoich ofiar, na czym polega sekret orzęska potrafiącego skrócić i wydłużyć swoją „szyję” niczym papierowe origami oraz co nauka mówi o wpływie Toxoplasma gondii na zachowanie gryzoni i ludzi. Poznajcie też historię endosymbiozy (którą jest tak ważna w historii życia na ziemi, że powinniśmy sobie tę nazwę tatuować) i odpowiedź na pytanie, dlaczego w pewnym sensie wszyscy jesteśmy ewolucyjnymi chimerami.

Gorąco polecam! Dostrzegajmy ten fascynujący mikroświat wokół nas!  

LINKI
Żarłoczne vampirellidy: https://www.youtube.com/watch?v=EFCQoObWtvQ Lacrymaria – długoszyi orzęsek
publikacja: https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5511 filmik: https://www.youtube.com/shorts/SsAiiCTH2fY Polujące bruzdnice: https://www.youtube.com/watch?v=9KtSQphEeKc Śluzowiec Physarum : https://www.youtube.com/watch?v=GY_uMH8Xpy0 I eksperyment z mapą Tokio: https://youtube.com/shorts/GwKuFREOgmo?si=5ToswJb7ftd5z8t4 Publikacja https://www.nature.com/articles/nature.2012.11811   Aktualne drzewo eukariota: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09750-0 Teksty: „From climate change to mind control, protists run the world” https://www.earlham.ac.uk/articles/climate-change-mind-control-protists-run-world  Anna Karnkowska„Czy współpraca się opłaca?”, Academia
https://academia.pan.pl/czy-wspolpraca-sie-oplaca/   Linki zebrała prof. Karnkowska, dziękujemy!

Witajcie, witajcie Młode Umysły! Zapraszamy na nowy odcinek LAMU! Tym razem zagłębimy się w świat technologii: polecimy w kosmos, zajrzymy do wodociągów, będziemy gotować i… wycierać pupę!

📢 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:
💛 https://patronite.pl/z/LAMU

 Sekcja internet i łączność
🌐 Z czego jest zbudowana cyberprzestrzeń? Kazio, 6l
📱 Jak to możliwe, że mama robi zdjęcia na swoim telefonie, wysyła je do dziadków i oni też widzą to na swoim na telefonie? Ada, 7l
👃 Czy w przyszłości byśmy mogli przesyłać zapachy internetem tak jak zdjęcia? Marysia, 10l
Odpowiada dr hab. Inż. Bartosz Walter z Politechniki Poznańskiej 🚀 Jak sterować łazikiem, jak on jest tak daleko na innej planecie? Marcin, 7l

🛰️ Czy astronauci w kosmosie mają internet? A jeśli tak, to skąd go biorą? Tymek, 9l
Odpowiada dr inż. Adam Dąbrowski, inżynier systemów z Astroniki, polskiej firmy branży kosmicznej

 Sekcja żywieniowo-trawienna
🍫 Kto po raz pierwszy zrobił czekoladę? Maja, 9l
Odpowiada Anna Grochowiak, z Muzeum Fabryka Czekolady E. Wedel 🔥 Kto wymyślił gotowanie, smażenie, pieczenie jedzenia i po co? Hela, 7l
🍃 Jak ludzie wycierali pryty dawno temu, jak nie było liści w zimie? Ignaś, 5l
Odpowiada prof. Iwona Sobkowiak-Tabaka z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

Sekcja wodna
🚰 Skąd się bierze woda w kranie? Klara, 4l
💧 Czy każdą wodę da się oczyścić, a potem wypić? Jasia, 6l
Odpowiadają Przemysław Ciupka i Filip Spiralski z Aquanet - spółki zaopatrującej w wodę Poznań

Sekcja tworzyw sztucznych
🧪 Z czego się robi plastik? Zosia, 8l
🏭 Skąd się bierze plastik? Natalia, 9l
♻️ Czy da się stworzyć plastik, który nie zaśmiecałby środowiska? Cecylia, 12l
Odpowiada prof. Sandra Paszkiewicz z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego

Teleskop Jamesa Webba przynosi nam wyzwania wobec aktualnie obowiązujących teorii (i mniej więcej, dlatego został wysłany w kosmos). To ten teleskop zaobserwował galaktykę powstałą raptem 280 milionów lat po Wielkim Wybuchu. Niejaka MOM-z14 zaskakuje swoją jasnością i zawartością chemiczną – krótko mówiąc, jest nie taka jak byśmy się spodziewali. I to tylko jedna z zagadek współczesnej nauki o galaktykach, a opowiada o nich w Radiu Naukowym dr Anna Durkalec z NCBJ.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Szacuje się, że w obserwowalnym wszechświecie jest galaktyk kilkaset miliardów. Oszałamiająca liczba! Aktualnie astronomów bardzo interesują galaktyki LSB, czyli o niskiej jasności powierzchniowej. Są mniejsze i ciemniejsze, więc dotychczasowa aparatura po prostu ich nie wychwytywała. Ich obserwacja może nam powiedzieć wiele rzeczy o procesie ewolucji galaktyk. Nasza galaktyka,

Droga Mleczna, to typ galaktyki spiralnej: na środku ma dysk, od którego rozchodzą się spiralnie ramiona. Dzięki różnym analizom składu chemicznego, koloru czy typu składających się na nią gwiazd wiemy, że część z nich musi pochodzić skąd inąd. – Nasza galaktyka ma na sumieniu pięć takich małych galaktyk, przynajmniej o których wiemy – opowiada astrofizyczka. 

W odcinku rozmawiamy też o rozpoczętych obserwacjach przez obserwatorium im. Very Rubin w Chile, gdzie uruchomiono największą kamerę cyfrową na świecie, która przez 10 lat będzie skanować niebo widoczne z półkuli południowej. Dzięki niezwykłej czułości kamera powinna sfotografować wiele szczegółów, które do tej pory nam umykały. – Dzięki temu, że ta kamera jest tak czuła, jesteśmy w stanie zobaczyć galaktyki, których wcześniej nie widzieliśmy. Albo których obserwowaliśmy tak mało, że sądziliśmy: a, to jest jakaś tam statystyczny odchył – podkreśla dr Durkalec. Dane z kamery pomogą zbadać ewolucję galaktyk, odkryć mnóstwo nowych asteroid, czy obserwować supernowe.

W odcinku usłyszycie też, jak nowe odkrycia zmieniają to, co myślimy o ciemnej materii, dlaczego galaktyki w ogóle istnieją i co się stanie, kiedy Droga Mleczna zderzy się z galaktyką Andromedy (bo się zderzy, ale spokojnie, dopiero za jakieś 10 miliardów lat). Poznacie też wspaniałą metaforę kosmosu jako sawanny pełnej słoni i żyraf, a od niedawna też surykatek!

Obiecany link do link do pokazujących jak będzie zmieniało się nocne niebo w czasie kolizji Drogi Mlecznej z Andromedą: https://svs.gsfc.nasa.gov/11011/

0:00 - James Webb i galaktyki, które nie pasują do teorii
1:25 - Ile galaktyk istnieje i jakie są ich rodzaje
10:25 - Zderzenia galaktyk oraz przyszłość Drogi Mlecznej i Andromedy
14:00 - Jak badamy Drogę Mleczną i odległe galaktyki
25:48 - Najdalsze galaktyki odkryte przez teleskop Jamesa Webba
28:17 - Galaktyki o niskiej jasności powierzchniowej
31:29 - Obserwatorium Very C. Rubin i nowa era obserwacji nieba
37:28 - Ciemna materia i galaktyki, które wymykają się teoriom
42:43 - Jak powstały galaktyki i kosmiczna sieć
52:58 - Jak galaktyki poruszają się i łączą
57:40 - Małe czerwone kropki i przyszłe odkrycia astronomiczne

🌞 Witajcie, witajcie Młode Umysły! 🧠✨ Lato trwa, LAMU trwa!  W tym odcinku o psach i kotach, nietoperzach, jeżach, delfinach, a nawet… smokach!
📢 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:💛 https://patronite.pl/z/LAMU

Sekcja: pieski, kotki i inne małe zwierzątka
🐺 Dlaczego psy wyją, kiedy gra się na flecie? Iris, 11 l
🐶🐱 Dlaczego koty nie lubią się z psami? Pola, 6 l
😋Dlaczego psy bardzo lubią lizać po rękach, po buzi i po prostu lubią lizać? Róża, 12 l
🎙️ Odpowiada Zuzanna Ogrodowczyk, biolożka, zoopsycholożka, behawiorystka psów i kotów.

👀 Dlaczego kotu świecą się w nocy oczy? Gaja, 9 l 
⏳Dlaczego ludzie żyją dłużej od psów? Filip, 5,5 l
🐹 Dlaczego kotki i małe zwierzątka żyją krócej? Amelka, 3,5 l
🦔 Dlaczego jeże mają kolce? Kuba, 8 l
🎙️ Odpowiada Sandra Kaźmierczak, doktorantka na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.

Sekcja: nietoperze
🦇 Czemu nietoperz nie spada, jak śpi? Eryk, 5 l
🦇 Dlaczego nietoperze śpią do góry nogami? Dorota, 9 l
🦇 Dlaczego nietoperze nie widzą? Aleks, 8 l 
🎙️ Odpowiada dr Andrzej Węgiel z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Nietoperzy.

Sekcja wodna: ryby i delfiny
🐟 Czy ryby mogą utonąć? Eliza, 6 l
🎙️ Odpowiada prof. Tomasz Kakareko, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu.

🐬 Czemu delfiny są takie inteligentne? Carmen, 10 l
🐬 Czemu delfiny wyskakują z wody? Julka, 9 l
🎙️ Odpowiada dr Iwona Pawliczka vel Pawlik, Stacja Morska w Helu.

Bonus: smoki!
🐉 Czy smoki mogłyby istnieć? Pola, 10 l
🎙️ Odpowiada dr Mikołaj Kaczmarski, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu.