Radio Naukowe

Bartnik w dawnej Polsce pozornie nie miał trudnej pracy (choć bywała bolesna). Mógł dziać barcie, czyli wyrąbywać je w drzewach, ale niekoniecznie – korzystano też z naturalnych dziupli. Pszczoły same się w nich osiedlały. Nie dokarmiał pszczół, bo nie było czym. Doglądać na bieżąco też nie doglądał. – W zasadzie to bywał w niej dwa razy do roku: na wiosnę i gdzieś tam już w momencie, kiedy miód się podbiera – opowiada prof. Aneta Pieniądz z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Ale sytuacja nie była taka prosta, jak się wydaje. W odcinku rozmawiamy o miodzie i historii bartnictwa.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Najstarsze ślady bartnictwa na terenie współczesnej Polski pochodzą z przełomu VII i VIII wieku. Od XV wieku funkcjonowały wspólnoty bartne, które regulowały, kto mógł pozyskiwać miód, gdzie i w jaki sposób. Wspólnoty miały swoje sądy bartne do rozstrzygania sporów oraz wójtów lub sędziów bartnych. Prof. Pieniądz bada właśnie obszerną „Księgę sądów bartniczych starostwa leżajskiego”, z której wyłania się ciekawy status społeczności bartniczej. – To jest specyfika tej grupy zawodowej, że ona przekracza granice stanowe – opowiada. Bartnictwem zajmowali się i chłopi, i mieszczanie, i nawet drobna szlachta. Prawo do użytkowania barci było dziedziczne, a bartnicy mieli prawo zakładać barcie również na terenie dóbr szlacheckich. W księgach bartniczych zachowały się liczne spory o egzekwowanie praw. Nie ma w nich jednak samych owadów. – Ja pszczół prawie nie mam w swoich źródłach – podkreśla prof. Pieniądz. Trudno powiedzieć, co o pszczołach myśleli sami bartnicy, bo nie zachowały się źródła pisane przez nich. Wiemy jednak, że ogólne podejście do pszczół było pozytywne. Wierzono na przykład, że rozmnażają się przez dzieworództwo i upatrywano w tym podobieństwa do Maryi Dziewicy.

Bartnik musiał więc przemieszczać się po dużym terenie. Żeby wyciąć z barci plaster miodu, musiał się wspiąć na drzewo i uchronić przed użądleniami. A pszczoły były prawdopodobnie bardziej agresywne niż dziś. Najbardziej ceniony był miód najczystszy, który sam wyciekał z plastra. Nie gardzono też miodem z wyciśniętych plastrów, gdzie jednak sporo było już zanieczyszczeń i resztek wosku. Z odcinka dowiecie się też, dlaczego dzisiejsi pszczelarze nie dorobią się miodu takiego jak średniowieczny, nawet jeśli wyniosą pasiekę do lasu, i dlaczego kobiety miały ogromne znaczenie w bartnictwie, chociaż same nie mogły się nim zajmować.

Wyobraźcie sobie kamerę o rozdzielczości 3,2 gigapiksela (największą jaką do tej pory zamontowano na teleskopie), która przez 10 lat każdej nocy wielokrotnie rejestruje ten sam obszar nieba. Właśnie takie monumentalne zadanie stawia przed sobą projekt LSST (Legacy Survey of Space and Time) w Obserwatorium im. Very Rubin w chilijskich Andach. – Nie mieliśmy jeszcze takiego przeglądu: tak dużym teleskopem, tak długo trwającego, z tak dużą kamerą. Na pewno będzie bardzo dużo odkryć, bardzo wiele niespodziewanych rzeczy nas czeka – zapowiada prof. Maciej Bilicki z Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, jeden z polskich naukowców zaangażowanych w ten przełomowy projekt.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Naukowcy liczą na to, że odkrycia mogą być fundamentalne. – To, co chcielibyśmy przetestować i co LSST nam pomoże przetestować z pewnością, to jest kilka podstawowych założeń, które stoją u źródeł standardowego modelu kosmologicznego – opowiada kosmolog. Takie podstawowe założenia to na przykład, że Wszechświat jest jednorodny i izotropowy, a prawa fizyki działają wszędzie tak samo. Nie wiemy jednak, czy na pewno tak jest na ogromnych skalach. Dane z LSST pokażą nieznaną nam dotąd liczbę galaktyk i różnych czasach kosmicznych. Pomogą zweryfikować, czy założenia sprawdzają się też w niebadanych wcześniej skalach, oraz rozbudują (mamy nadzieję) wiedzę na temat ciemnej materii i ciemnej energii. Nie jest wykluczone, że nowe dane zmuszą do weryfikacji aktualnych modeli, czy nawet korekty Ogólnej Teorii Względności.

Ogromna ilość zebranych danych ma być skatalogowana i przesłana do kilku centrów danych. – są starania, by jedno z nich było w Polsce. Z tak wielką bazą trudno byłoby pracować bez pomocy sztucznej inteligencji. – Summa summarum powstaje nam tabelka, gdzie mamy miliony obiektów. Dla każdego z obiektów mamy zmierzone mnóstwo różnych parametrów. To są idealne dane dla uczenia maszynowego i sztucznej inteligencji, bo w tym te modele są świetne, dlatego że one mogą wydobyć z tych danych coś więcej – wyjaśnia fizyk.

Obserwatorium musiało się zamknąć tuż po otwarciu, bo zasypał je niespodziewany śnieg, ale wkrótce znów ruszy i zacznie zbierać dane. Pozostanie nam czekać z niecierpliwością na nowe odkrycia! Z odcinka dowiecie się też, co wspólnego mają badacze kosmosu z archeologami, w czym AI jest podobna do sekretarki profesora i dlaczego prof. Bilicki wyobraża sobie model, w którym nie ma w naszym Wszechświecie ciemnej energii, ale już nie model bez ciemnej materii.

Witajcie, Młode Umysły! Lato się kończy, kończy się LAMU! Zapraszamy na ostatni odcinek w tym roku. Przyjrzymy się naszym ciałom - z zewnątrz i od wewnątrz. To będzie fascynująca wycieczka!

Dziękujemy wszystkim, którzy pomogli nam tworzyć tegoroczne LAMU i dorzucili się do zbiórki:
👉 https://patronite.pl/z/LAMU

👁️ Po co soczewka oka człowieka odwraca obraz? Kuba, 7l
dr Jan Grzeszkowiak, klinika Optegra

🌀 Dlaczego jak się kręcę, to mi się potem zakręci w głowie? Alek, 4l
🔔 Dlaczego cisza dzwoni w uszach? Helena, 11l
👂 Dlaczego słyszymy siebie inaczej niż inni nas? Sara, 7l
🎙️ Czemu mój głos jak jest nagrany, to słyszę go inaczej niż tak, jak ja go mówię na żywo? Helena, 7l
dr n. med. Michalina Piechocka i mjr lek. Marek Krokowski, Klinka Otolaryngologii i Chirurgii Onkologicznej Głowy i Szyi 5. Wojskowego Szpitala Klinicznego w Krakowie  

🧠 Jak działa mózg? Wincenty, 4l
🧠 Z czego jest zbudowany mózg? Tomek, 8l
🧠 Z czego się składa mózg? Marcelinka, 5l
👀 Dlaczego się nam coś czasami przewidzi albo przesłyszy? Kacper, 7l
✋ Jak to się dzieje, że mózg wytwarza informację, żebym ruszył prawą ręką, i to robię? Miłosz, 8l
🎶 Dlaczego chce nam się tańczyć, kiedy słyszymy muzykę? Zuzia, 13l
dr hab. Alicja Puścian, neurolożka behawioralna, Centrum Nowych Technologii UW  

🌡️ Czy jak człowiek ma gorączkę, to jakieś cząsteczki w naszym ciele się szybciej poruszają? Bo wiem, że temperatura to ruch cząsteczek. Krzyś, 5l
Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej  

🔥 Skąd się bierze ciepło w ciele człowieka? Stefan, 6l
🦐 Dlaczego krewetki są różowe? Kosma, 7l
dr Takao Ishikawa, Wydział Biologii UW

🧑 Dlaczego w człowieku jest tak dużo kremowego? Zosia, 5l
🎨 Dlaczego skóra jest beżowa? Piotrek, 10l
🌍 Czemu ludzie w Afryce mają ciemną skórę? Krzyś, 9l
dr Paulina Łopatniuk, patomorfolożka, autorka książek m. in. "Na własnej skórze. Mała książka o wielkim narządzie"  

🤧 Dlaczego ludzie mają uczulenia? Gabrysia, 9l  
dr hab. n. med. Paulina Sobkowiak z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

„Lalka” Bolesława Prusa to portret epoki, ale przede wszystkim sprytna gra z cenzurą. Choć publikowana była pod koniec lat 80. XIX wieku, jej akcja dzieje się dekadę wcześniej. Tych dziesięć lat to dla Warszawy ogromna różnica. Ludność miasta zwiększyła się w tym czasie o połowę, zaostrzyły represje ze strony rosyjskich władz. – Warszawa na oczach jednego pokolenia ludzi zamienia się w nabite ludźmi, bardzo gęste, ogromne, nieznane miasto – opowiada prof. Błażej Brzostek z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Prus opisał więc świat, który widział, ale z istotnym przemilczeniem. – Mowy nie ma o żadnej administracji, mowy nie ma o policji, mowy nie ma oczywiście o cenzurze, bo cenzura nie pozwalała pisać, że jest cenzura – wyjaśnia historyk. W odcinku rozmawiamy o życiu w Warszawie w czasach „Lalki”.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Historię miłości, biznesu i nieszczęścia Prus osadza w bogatym kontekście społecznym. Kontrolowane przez władze i cenzurę życie społeczne może rozgrywać się głównie za zamkniętymi drzwiami domów. Miasto puchnie i bogaci się dzięki gospodarczym więziom z carską Rosją, rosną kolejne zakłady przemysłowe, duże i drobne. Tradycyjne ziemiaństwo nie zarabia jednak na handlu ani przemyśle. W tej rzeczywistości dawna arystokracja nie ma wyboru, musi zniżyć się do kontaktów z bogatymi kupcami i przedsiębiorcami, grupą postrzeganą jako niższa społecznie. – Wokulskich było mnóstwo – podkreśla prof. Brzostek. Gorzej urodzonych, ale bogatych i ambitnych.

O polityce i realiach zaborowych Prus nie może pisać wprost, ale chętnie stosuje półsłówka, sugestie i niedopowiedzenia, które jego czytelnicy bez trudu rozumieją. Dziś trudniej nam wyłapać, że autor sugeruje powstańczo-zesłańczą przeszłość Wokulskiego, ale odbiorcy z czasów Prusa umieli zinterpretować aluzję. – Czytanie między wierszami było zajęciem wtedy bardzo atrakcyjnym dla inteligencji polskiej – mówi historyk.

W odcinku rozmawiamy też o tle narodowościowym „Lalki”, o wielkim przełomie, jakim dla Warszawy Prusa było wybudowanie wodociągów, i o tym, dlaczego postać Rzeckiego to jedno wielkie polityczne „pozdro dla kumatych”, a jednocześnie alter ego autora. Być może karkołomnie, ale szukamy też zrozumienia dla Łęckich. Polecamy!

00:00 Wprowadzenie
01:09 Realia historyczne w „Lalce” Prusa
06:41 Warszawa lat 70. i 80. XIX wieku
13:01 Skąd napływali mieszkańcy Warszawy?
17:17 Napływ Litwaków i kwestia żydowska
21:00 Carska cenzura w Królestwie Polskim
28:20 Warszawskie salony i teatr społeczny
31:57 Kim byli ówcześni Wokulscy?
36:11 Ziemiaństwo i upadek arystokracji
42:50 Szlachta i wyzwania nowego kapitalizmu
46:56 Ignacy Rzecki i mit napoleoński
53:19 Czy Wokulski był stalkerem?
56:01 Próba zrozumienia postawy Łęckich
01:02:08 Fenomen powieści publikowanej w odcinkach
01:06:39 Nauka, spirytyzm i science fiction
01:12:56 Sokrates Starynkiewicz i modernizacja Warszawy
01:18:36 Nowe adaptacje „Lalki” i komercjalizacja
01:20:53 Zakończenie

🌙 Witajcie, Młode Umysły! Zapraszamy Was w podróż na księżyc i jeszcze dalej! Sprawdzimy jaka jest temperatura na powierzchni srebrnego globu, odnajdziemy zostawioną tam kanapkę, a nawet spróbujemy księżycowych skał. Potem poszukamy innych układów planetarnych i ich mieszkańców. Zapnijcie pasy! Ruszamy 🚀

🍽️ Co się stanie z moim organizmem, jeśli zjem kawałek Księżyca? Irenka, 10l.
🌡️ Jaka temperatura jest na Księżycu? Karol, 4l.
🥪 Co by się stało, jakby kanapka z szynką była na Księżycu przez rok? Krzyś, 6l.
🌘 Czemu widzimy jedną stronę Księżyca? Hania, 9l.
🌕 Ile dotychczas procent Księżyca zbadali naukowcy? Nikodem, 10l.
dr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN, a z kanapką pomaga też prof. Marta Wrzosek z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego
 
🚀 Jak wybrać dokładne miejsce na zrobienie bazy księżycowej? Julian, 8l.
👩‍🚀 Czy astronauci na statku kosmicznym pływają stylami pływackimi, czy na przykład się odbijają? Maurycy, 8l.
dr Anna Fogtman, Europejska Agencja Kosmiczna
 
🌍 Skoro wszyscy ludzie mieszkają na Ziemi, to po co są inne planety? Łucja, 9l.
🪐 Czy istnieje inna planeta, na której ludzie też mogliby żyć? Mela, 9l.
👽 Czy z kosmosu mogą przylecieć ufoludki? Julka, 8l.
dr Milena Ratajczak, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego
 
💨 Jak się obraca Ziemia, to czy robi wiatr wokół siebie? Ada, 7l.
✨ Skąd się wziął pył, z którego się zrobiły planety? Zosia, 4l.
🟣 Czy planety muszą być okrągłe? Jeśli tak, to dlaczego? Aniela, 8l.
🌌 Ile jest układów planetarnych w kosmosie? Stefan, 6l.
Jakub Tokarek, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu