Radio Naukowe

„Lalka” Bolesława Prusa to portret epoki, ale przede wszystkim sprytna gra z cenzurą. Choć publikowana była pod koniec lat 80. XIX wieku, jej akcja dzieje się dekadę wcześniej. Tych dziesięć lat to dla Warszawy ogromna różnica. Ludność miasta zwiększyła się w tym czasie o połowę, zaostrzyły represje ze strony rosyjskich władz. – Warszawa na oczach jednego pokolenia ludzi zamienia się w nabite ludźmi, bardzo gęste, ogromne, nieznane miasto – opowiada prof. Błażej Brzostek z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Prus opisał więc świat, który widział, ale z istotnym przemilczeniem. – Mowy nie ma o żadnej administracji, mowy nie ma o policji, mowy nie ma oczywiście o cenzurze, bo cenzura nie pozwalała pisać, że jest cenzura – wyjaśnia historyk. W odcinku rozmawiamy o życiu w Warszawie w czasach „Lalki”.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Historię miłości, biznesu i nieszczęścia Prus osadza w bogatym kontekście społecznym. Kontrolowane przez władze i cenzurę życie społeczne może rozgrywać się głównie za zamkniętymi drzwiami domów. Miasto puchnie i bogaci się dzięki gospodarczym więziom z carską Rosją, rosną kolejne zakłady przemysłowe, duże i drobne. Tradycyjne ziemiaństwo nie zarabia jednak na handlu ani przemyśle. W tej rzeczywistości dawna arystokracja nie ma wyboru, musi zniżyć się do kontaktów z bogatymi kupcami i przedsiębiorcami, grupą postrzeganą jako niższa społecznie. – Wokulskich było mnóstwo – podkreśla prof. Brzostek. Gorzej urodzonych, ale bogatych i ambitnych.

O polityce i realiach zaborowych Prus nie może pisać wprost, ale chętnie stosuje półsłówka, sugestie i niedopowiedzenia, które jego czytelnicy bez trudu rozumieją. Dziś trudniej nam wyłapać, że autor sugeruje powstańczo-zesłańczą przeszłość Wokulskiego, ale odbiorcy z czasów Prusa umieli zinterpretować aluzję. – Czytanie między wierszami było zajęciem wtedy bardzo atrakcyjnym dla inteligencji polskiej – mówi historyk.

W odcinku rozmawiamy też o tle narodowościowym „Lalki”, o wielkim przełomie, jakim dla Warszawy Prusa było wybudowanie wodociągów, i o tym, dlaczego postać Rzeckiego to jedno wielkie polityczne „pozdro dla kumatych”, a jednocześnie alter ego autora. Być może karkołomnie, ale szukamy też zrozumienia dla Łęckich. Polecamy!

🌙 Witajcie, Młode Umysły! Zapraszamy Was w podróż na księżyc i jeszcze dalej! Sprawdzimy jaka jest temperatura na powierzchni srebrnego globu, odnajdziemy zostawioną tam kanapkę, a nawet spróbujemy księżycowych skał. Potem poszukamy innych układów planetarnych i ich mieszkańców. Zapnijcie pasy! Ruszamy 🚀

🍽️ Co się stanie z moim organizmem, jeśli zjem kawałek Księżyca? Irenka, 10l.
🌡️ Jaka temperatura jest na Księżycu? Karol, 4l.
🥪 Co by się stało, jakby kanapka z szynką była na Księżycu przez rok? Krzyś, 6l.
🌘 Czemu widzimy jedną stronę Księżyca? Hania, 9l.
🌕 Ile dotychczas procent Księżyca zbadali naukowcy? Nikodem, 10l.
dr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN, a z kanapką pomaga też prof. Marta Wrzosek z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego
 
🚀 Jak wybrać dokładne miejsce na zrobienie bazy księżycowej? Julian, 8l.
👩‍🚀 Czy astronauci na statku kosmicznym pływają stylami pływackimi, czy na przykład się odbijają? Maurycy, 8l.
dr Anna Fogtman, Europejska Agencja Kosmiczna
 
🌍 Skoro wszyscy ludzie mieszkają na Ziemi, to po co są inne planety? Łucja, 9l.
🪐 Czy istnieje inna planeta, na której ludzie też mogliby żyć? Mela, 9l.
👽 Czy z kosmosu mogą przylecieć ufoludki? Julka, 8l.
dr Milena Ratajczak, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego
 
💨 Jak się obraca Ziemia, to czy robi wiatr wokół siebie? Ada, 7l.
✨ Skąd się wziął pył, z którego się zrobiły planety? Zosia, 4l.
🟣 Czy planety muszą być okrągłe? Jeśli tak, to dlaczego? Aniela, 8l.
🌌 Ile jest układów planetarnych w kosmosie? Stefan, 6l.
Jakub Tokarek, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

Firma OpenAI ogłosiła, że jej model sztucznej inteligencji rozwiązał problem Naviera-Stokesa – jeden z siedmiu matematycznych problemów milenijnych. Problem w tym, że istnieją podejrzenia, że model, który tego dokonał korzystał z notatek i prac naukowców badających ten sam problem w modelu Codex (należącym do OpenAI) i de facto sprzątnął im sukces sprzed nosa.

W odcinku wyjaśnienie znaczenia rozwiązania problemu Naviera-Stokesa, pytania o konsekwencje całego zamieszania w świecie nauki. – Do tej pory było tak, że grupy matematyków konkurowały ze sobą; to byli ludzie kontra ludzie. W tym momencie mamy sytuację, że jeżeli mamy bardzo dużo pieniędzy, mamy zasoby, to możemy praktycznie pokonać każdego na ostatniej mili. To też trochę pokazuje w pewnym sensie, w którym kierunku zmierzamy – komentuje dr Bartosz Naskręcki, matematyk z UAM, badacz w Centrum Wiarygodnej Sztucznej Inteligencji PW.

Korzystałam m. in. z https://www.quantamagazine.org/ai-has-solved-one-of-maths-1-million-millennium-prize-problems-20260908/
https://promptowy.com/openai-navier-stokes-koszt/
Oświadczenie Tristana Buckmastera https://cims.nyu.edu/~tristanb/statement.pdf

Dlaczego modele językowe zmyślają zamiast „przyznać”, że nie dotarły do jakiejś informacji? – Celem takiego „czata” jest uzyskanie jak największej oceny od użytkownika. Użytkownik lubi porozmawiać sobie, lubi mieć wrażenie, że jest zaopiekowany, więc gdyby usłyszał odpowiedź „nie wiem”, to pewnie nie byłby zadowolony. Sposób treningu powoduje, że jest presja, by te modele zawsze wiedziały, zawsze coś mówiły – wyjaśnia prof. Przemysław Biecek, dyrektor Centrum Wiarygodnej Sztucznej Inteligencji na Politechnice Warszawskiej.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

W odcinku rozmawiamy o tym, na ile zjawisko „halucynowania” jest wpisane w naturę tych modeli i czy są metody, aby uzyskiwać odpowiedzi, na których można polegać. – Samo słowo „halucynacja” myślę, że wybiela rzeczywistość – ocenia prof. Biecek. Sugeruje, że to stan tymczasowy, chwilowe zaćmienie. Co ciekawe, z danych wynika, że czasem pomaga rozbudowanie prompta. – Część osób pokazywała, że dodawanie losowych sekwencji tokenów po swoim pytaniu zwiększa skuteczność. Czyli możemy napisać pytanie, a później dodać 200 losowych innych słów i to może zwiększyć skuteczność odpowiedzi – mówi naukowiec.

Tu trafiamy jednak na kolejny problem: aktualne modele są potwornie zasobożerne. – Kolejną rewolucją być może będzie dekompozycja modeli, żeby one były mniejsze, lżejsze, mniej energetycznie wymagające. Nie mamy tej technologii. Ale jak ona będzie, to wydaje mi się, że się otworzy jeszcze znowu jakaś przestrzeń na nowe rozwiązania – opowiada prof. Biecek. Jak mówi, wzrasta zainteresowanie modelami wieloagentowymi.

W odcinku usłyszycie, komu wyspecjalizowana AI mogłaby znacząco pomóc w pracy i rozwijaniu wiedzy (na przykład lekarzom i badaczom kosmosu), czy możemy ufać modelowi, który informuje nas, w jaki sposób doszedł do podanego nam wniosku (spoiler: etapy wnioskowania też mogą być wymyślane), o tym, że same modele powinni być obiektem badań naukowców oraz dlaczego, zdaniem naszego gościa, szkodliwe jest postrzeganie AI jako czegoś więcej niż narzędzia. – Wierzę w metodę naukową i nawet jeżeli coś wygląda na magiczne, to fantastycznie jest rozłożyć to na części pierwsze i zobaczyć dokładnie, jakie elementy tej funkcji wpływają na konkretny wynik – podsumowuje prof. Biecek.

Obiecany link do zestawienia „Epic fAIls - największa wpadka systemu AI w roku 2025” https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqZ3Otl3XQdeq-mZBKvCh8_OAwzbywgBasRl_SKXDzS4MDLQ/viewform?pli=1

PS. Nie odnosimy się do awantury wokół OpenAI I problemu Naviera-Stokesa, bo informacje pojawiły się już po naszym nagraniu.

Witajcie Młode Umysły!  Jak tam u Was?  Ciekawość nie gaśnie, mam nadzieję? 🔍✨ W tym odcinku to Wy, dzieci, jesteście głównymi bohaterami! 👧🧒

Pomóżcie tworzyć LAMU: https://patronite.pl/z/LAMU

🌱 Jak człowiek rośnie? Jaśmina, 6 l.
👀 Dlaczego mamy różny kolor oczu? Maja, 7 l.
👶 Jak widzą niemowlęta? Ania, 8 l.
🤔 Czemu dzieci jak się rodzą, nic nie umieją? Irena, 6 l.
🗣️ Dlaczego dzieci od razu nie zaczynają mówić? Tosia, 8 l.
💬 Czy dzidziusie potrafią porozumiewać się ze sobą? Jaś, 9 l.
dr Aleksandra Kołodziejska, Anna Malinowska-Korczak, BabyLab PAN

☕ Czemu dzieci nie mogą pić normalnej kawy, tylko kawę Inkę? Ala, 5 l.
🍽️ Dlaczego muszą człowieki jeść obiad? Fabian, 5 l.
🥦 Moja pani dyrektor w przedszkolu podczas posiłków zawsze mówiła: „Dzieci, jedzcie zieleń, zieleń jest najważniejsza!”. O co tak naprawdę chodziło? Blanka, 11 l.
👨‍🔬 dr Tomasz Szablewski, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

😴 Czy ludzie podczas snu połykają ślinę? A jeśli nie, to dlaczego? Florka, 10 l.
🌙 Dlaczego w soboty i niedziele wstaję z łóżka już o świcie, a w dni powszednie potrzebuję spać do późna? Julian, 9 l.
 dr Małgorzata Hołda, Uniwersytet Jagielloński

🏆 Dlaczego ludzie lubią rywalizować? Zosia, 10 l.
😠 Dlaczego ludzie się złoszczą? Ksawery, 7 l.
🙈 Dlaczego dzieci się wstydzą? Helena, 4 l.
 Agata Wlazło, psycholożka dziecięca

🦴 Dlaczego dzieci mają więcej kości od dorosłych? Lidia, 6 l.
🩹 Dlaczego stawy bolą, kiedy rośniemy? Ala, 10 l.
🌱🦴 Jak to się stało, że rosną kości? Witek, 5,5 l.
 lek. Jakub Baszczuk