Radio Naukowe

Pszczoły potrafią przekazywać informacje za pomocą tańca i leczyć się sfermentowanym nektarem, a mrówki stosują zaawansowaną prewencję przeciwko zakażeniom (odkażają, ale też amputują uszkodzone kończyny!) oraz potrafią używać narzędzi: kamyków, patyczków, liści, a nawet gąbki. I mrówki, i pszczoły mają imponujące zdolności architektoniczne, społeczne i komunikacyjne. Czy da się ustalić, która grupa jest lepsza? Takiego karkołomnego zadania podejmujemy się w debacie Radia Naukowego.
💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Mrówki reprezentuje dr Igor Siedlecki, biolog i myrmekolog z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, a pszczoły dr Michał Kolasa, biolog ewolucyjny, badacz pszczół i pszczelarz praktyk z Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego. Wiemy, że i mrówki, i pszczoły budują sobie do życia skomplikowane struktury.

Spójrzmy jednak na ciekawe szczegóły. Tak jak ludzie, pszczoły lubią mieć w swoich gniazdach ciepło. – Co prawda nie ujarzmiły ognia, ale zwiększają temperaturę poprzez drganie swoich mięśni – opowiada dr Kolasa. Taka umiejętność przydaje się nie tylko w zimne noce. Kiedy gniazdo pszczół zaatakuje szerszeń, pszczoły skupiają się wokół niego i wytwarzają ciepło, które zabija napastnika: ścina mu białka i dosłownie go smaży.

Mrówki mają bardzo wiele sposobów na budowę gniazda – jednym z ciekawszych jest na przykład klejenie. Larwa mrówki wytwarza lepką nić, a dorosła robotnica kieruje larwą tak, by nić skleiła ze sobą odpowiednio ułożone liście. Mrówki potrafią wyczuć, kiedy w gnieździe robi się nieświeżo. – Kiedy mrówka czuje, że jest za dużo dwutlenku węgla, decyduje się robić otwór – mówi dr Siedlecki.

Życie w populacji o dużym zagęszczeniu uczy wszystkie gatunki ważnej kwestii: profilaktyki chorobowej. Mrówki wiedzą, z czego postawić mrowisko, żeby warunki do życia w nim były zdrowsze. – Jak mają możliwość, to zbierają i wbudowują w swoje gniazdo żywicę, bo ma silne właściwości przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne – tłumaczy dr Siedlecki. Bardzo sprawnie odkażają gniazdo i same siebie za pomocą kwasu mrówkowego. Potrafią też wyczuć i zlikwidować chore larwy czy poczwarki, by nie doszło do zakażenia całego gniazda. Pszczoły z kolei korzystają z propolisu, czyli substancji smolistych z pąków kwiatów. – Jest niebywale przydatny, ponieważ on ma działanie właściwie jak antybiotyk – mówi dr Kolasa. Pszczoły wyściełają ściany ula propolisem, dzięki czemu nie grożą im zakażenia bakteryjne. Zaklejają też propolisem stare plastry po innej rodzinie pszczół – dezynfekcja to podstawa profilaktyki!

Debatę podzieliliśmy na bloki tematyczne:
00:00 teasery i wstęp
01:37 top 5
05:56 polityka rodzinna i rynek pracy
18:03 nawigacja i komunikacja 
31:16 edukacja
42:20 medycyna
52:00 architektura
01:04:25 obronność
01:12:31 wpływ na środowisko
01:16:48 pytanie do oponenta

Koniecznie dajcie znać, czy jesteście team pszczoły, czy team mrówki!

Źródła grafik i wideo: https://docs.google.com/document/d/1_W6YB9Io5KaonyTQXHozmeCKPDvfSK2eiVWVBxoXZZQ/edit?usp=sharing

🧠✨ Witajcie Młode Umysły! Zajmiemy się w tym odcinku podróżami w czasie, grawitacją, prądem i trochę powietrzem. Zapraszamy na odcinek siódmy, sezon siódmy!

Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:
 https://patronite.pl/z/LAMU
 
Sekcja: podróże w czasie
🕰️ Jak by działał wehikuł czasu, gdyby kiedykolwiek powstał? Tobiasz, 10 l
⏰ Czy można podróżować w czasie? Hania, 12 l
🔄 Dlaczego czas płynie do przodu, a nie można go zawrócić tak jak samochód na drodze? Klara, 10 l
⏸️ Czy da się zatrzymać czas albo zawrócić czas? Józek, 6 l
👩‍🔬 dr Anna Durkalec, astrofizyczka z Narodowego Centrum Badań Jądrowych 

Sekcja: grawitacja
🍎 Jak działa grawitacja? Olek, 5 l
🌎 Co to jest grawitacja? Nina, 8 l
🪽 Dlaczego nie można zawisnąć w powietrzu? Laura, 5 l
🌌 Co by się stało, gdyby na Ziemi nie było grawitacji? Ida, 9 l
🚀 Dlaczego w kosmosie nie ma grawitacji, a na Ziemi jest? Julek, 6,5 l
🪐 Ile trzeba powiększyć masę Ziemi, aby mogła przyciągnąć inną planetę? Wojtek, 10 l
🎢 Dlaczego rollercoaster nie spada z pętli? Piotrek, 9 l
👨‍🔬 prof. Michał Krupiński, fizyk z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN 

Sekcja: prąd
✨ Czy gdy zobaczymy błysk w kontakcie, to czy widzimy prąd? Hania, 11 l
🐦⚡ Dlaczego, kiedy ptaki siedzą na liniach wysokiego napięcia, to wtedy ich nie razi prąd? Zosia, 5 l
💡 Co robi prąd, jak już wykona swoje zadanie? Ziemek, 6 l
🔌 Jak działa prąd? Bruno, 8 l   👨‍🔬 Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej i stowarzyszenia Marsz Dla Nauki

Sekcja: powietrze
👀 Dlaczego powietrze jest tak przeźroczyste, że aż go nie widać? Józio, 5 l
👩‍🔬 Dr Urszula Koss-Wierzbicka, chemiczka, stowarzyszenie Rzecznicy Nauki
🚆 Czemu za pociągiem jest wiatr? Jędrzej, 4 l
👨‍🔬 Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej i stowarzyszenia Marsz Dla Nauki  

Nagrania i montaż: Karolina Głowacka
Grafiki i opracowanie dźwięków: Filip Pachla

👋 Witajcie Młode Umysły! Oto odcinek 6. tego sezonu, czyli nasz półmetek! Tym razem trochę chemii, trochę fizyki i dużo matematyki, czyli nauki wyobraźni. Zapraszamy!
 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:
 https://patronite.pl/z/LAMU

 Sekcja: obserwacje codzienne
💧 Dlaczego jak jest się mokrym, to jest zimno? Janka, 6l
💇 Dlaczego suche włosy mają inny kolor niż mokre? Weronika, 9l
🫧 Dlaczego jak myjemy włosy, to są ciemniejsze, a jak są suche, to są jaśniejsze? Zosia, 10l
☀️ Dlaczego włosy zmieniają kolor pod wpływem wody albo słońca? Jagoda, 9l
Dr Urszula Koss-Wierzbicka, chemiczka, Stowarzyszenie Rzecznicy Nauki

Sekcja rowerowa
🚲 Dlaczego jak się jedzie na rowerze, to się nie przewraca, a jak się nie jedzie, to się przewraca? Artur, 5l
⚖️ Dlaczego jak jadę na rowerze, to nie tracę równowagi, a jak się zatrzymuję, to już tak? Olga, 10l
prof. Michał Krupiński, Instytut Fizyki Jądrowej PAN

Sekcja: matematyka i nieskończoność
✖️ Dlaczego wszyscy musimy się nauczyć tabliczki mnożenia? Aleksandra, 8l
🧮 Po co muszę się uczyć matematyki? Anielka, 9l
prof. Michał Hohol, dyrektor Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Jagiellońskiego

🔢 Ile to jest i czy istnieje liczba nieskończoność? Franek, 8l
♾️ Dlaczego się nie da doliczyć się do nieskończoności? Ada, 7l
🏨 Skoro do nieskończoności zawsze można dodać 1 i jest większa liczba, to ile jest nieskończoności? I czy w praktyce istnieje coś takiego jak hotel Hilberta? Bogna, 9l
➗ Czy nieskończoność jest liczbą parzystą czy nieparzystą? Ignaś, 8l
➖ Czy jest coś przed minus nieskończoność? Karol, 5l
dr Bartosz Naskręcki, prodziekan Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Nagrania: Karolina Głowacka, Anna Radwan-Żbikowska, Sandra Soluk
Montaż odcinka: Sandra Soluk
Grafiki i edycja dźwięku: Filip Pachla

🌟 Witajcie, Młode Umysły! Przed nami kolejna przygoda: będziemy przyglądać się dinozaurom, własnym dłoniom, rekinom, a na końcu odcinka nawet pokemonom!

📢 Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:
💛 https://patronite.pl/z/LAMU

🔄 Jak powstała ewolucja? Julka, 7 l
Dr Daniel Tyborowski, Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego
Sekcja: dinozaury
🦖 Jaki był pierwszy dinozaur na świecie? Agata, 10 l
🗣️ Jakie odgłosy wydawały dinozaury i skąd wiadomo? Janek, 3 l
🥚 Jakie było jajo pterodaktyla? [jakie duże] Jacuś, 3,5 l
🐦 Jak powstał pierwszy ptak na świecie? Grześ, 5 l
🤔 Dlaczego, jeśli dinozaury były gadami, to ptaki są ich potomkami? Henio, 8 l  
Dr Gerard Gierliński, Muzeum Geologiczne Państwowego Instytutu Geologicznego

Sekcja: człowiek
✋ Czemu człowiek ma pięć palców? Maks, 7 l
🦵 Czemu człowiek ma cztery kończyny? Kacper, 9 l
🧬 Czy skoro z małpy wyewoluował człowiek, to czy z człowieka też może jeszcze coś wyewoluować? Krysia, 3854 dni
🧑 Dlaczego dużo ssaków ma futro na całym ciele, jeśli w ogóle ma futro, a my tylko na górze? Basia, 9 l Dr Piotr Bernatowicz, Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego
👕 Dlaczego ludzie chodzą ubrani, a nie tak jak inne zwierzęta? Judyta, 9 l Prof. Iwona Sobkowiak-Tabaka, Wydział Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

Sekcja: rekiny
🦈 Dlaczego rekin macha płetwą ogonową lewo–prawo, a delfin, który też żyje w wodzie, macha płetwą ogonową góra–dół? Zuzia, 8 l
🦈Dlaczego niektóre rekiny wyglądają na bardziej niebezpieczne, a niektóre na mniej niebezpieczne? Michał, 8 l
Dr Daniel Tyborowski, Wydział Geologii Uniwersytetu Warszawskiego

Na deser: pokemony
🧪 Czy można zrobić pokemony z genów zwierząt? Oliwier, 5 l

Dr Martyna Molak-Tomsia, Centrum Nowych Technologii, Uniwersytet Warszawski

Wszystko wskazuje na to, że wspólny przodek eukariontów (czyli też nas) sprzed niemal dwóch miliardów lat był protistem, konkretnie bakteriożernym wiciowcem. Czy to oznacza, że drzemie w nas cząstka pierwotnego mikroświata? W Radiu Naukowym nie boimy się spoilerów, zatem odpowiadamy od razu: jeszcze jak!

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

W tym odcinku rehabilitacja protistów uznawanych często w szkole za nudne – na czele z pantofelkiem. – Protisty to nie jest poprawna nazwa taksonomiczna, ale używamy jej do opisu rzeczywistości i dla uproszczenia – przyznaje w Radiu Naukowym prof. Anna Karnkowska z Instytutu Biologii Ewolucyjnej na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pod tym pojęciem kryje się zróżnicowana grupa organizmów. Część z nich wywołuje groźne choroby (np. malaria), inne tworzą fitoplankton produkujący połowę tlenu na Ziemi, a jeszcze inne – jak śluzowiec Physarum polycephalum – pozbawione układu nerwowego potrafią optymalnie odtworzyć sieć połączeń komunikacyjnych (a przynajmniej tokijskiego metra).

Z odcinka dowiecie się też, jak ameby zwane wampirellidami wysysają zawartość ze swoich ofiar, na czym polega sekret orzęska potrafiącego skrócić i wydłużyć swoją „szyję” niczym papierowe origami oraz co nauka mówi o wpływie Toxoplasma gondii na zachowanie gryzoni i ludzi. Poznajcie też historię endosymbiozy (którą jest tak ważna w historii życia na ziemi, że powinniśmy sobie tę nazwę tatuować) i odpowiedź na pytanie, dlaczego w pewnym sensie wszyscy jesteśmy ewolucyjnymi chimerami.

Gorąco polecam! Dostrzegajmy ten fascynujący mikroświat wokół nas!  

LINKI
Żarłoczne vampirellidy: https://www.youtube.com/watch?v=EFCQoObWtvQ Lacrymaria – długoszyi orzęsek
publikacja: https://www.science.org/doi/10.1126/science.adk5511 filmik: https://www.youtube.com/shorts/SsAiiCTH2fY Polujące bruzdnice: https://www.youtube.com/watch?v=9KtSQphEeKc Śluzowiec Physarum : https://www.youtube.com/watch?v=GY_uMH8Xpy0 I eksperyment z mapą Tokio: https://youtube.com/shorts/GwKuFREOgmo?si=5ToswJb7ftd5z8t4 Publikacja https://www.nature.com/articles/nature.2012.11811   Aktualne drzewo eukariota: https://www.nature.com/articles/s41586-025-09750-0 Teksty: „From climate change to mind control, protists run the world” https://www.earlham.ac.uk/articles/climate-change-mind-control-protists-run-world  Anna Karnkowska„Czy współpraca się opłaca?”, Academia
https://academia.pan.pl/czy-wspolpraca-sie-oplaca/   Linki zebrała prof. Karnkowska, dziękujemy!