Radio Naukowe

Dlaczego modele językowe zmyślają zamiast „przyznać”, że nie dotarły do jakiejś informacji? – Celem takiego „czata” jest uzyskanie jak największej oceny od użytkownika. Użytkownik lubi porozmawiać sobie, lubi mieć wrażenie, że jest zaopiekowany, więc gdyby usłyszał odpowiedź „nie wiem”, to pewnie nie byłby zadowolony. Sposób treningu powoduje, że jest presja, by te modele zawsze wiedziały, zawsze coś mówiły – wyjaśnia prof. Przemysław Biecek, dyrektor Centrum Wiarygodnej Sztucznej Inteligencji na Politechnice Warszawskiej.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

W odcinku rozmawiamy o tym, na ile zjawisko „halucynowania” jest wpisane w naturę tych modeli i czy są metody, aby uzyskiwać odpowiedzi, na których można polegać. – Samo słowo „halucynacja” myślę, że wybiela rzeczywistość – ocenia prof. Biecek. Sugeruje, że to stan tymczasowy, chwilowe zaćmienie. Co ciekawe, z danych wynika, że czasem pomaga rozbudowanie prompta. – Część osób pokazywała, że dodawanie losowych sekwencji tokenów po swoim pytaniu zwiększa skuteczność. Czyli możemy napisać pytanie, a później dodać 200 losowych innych słów i to może zwiększyć skuteczność odpowiedzi – mówi naukowiec.

Tu trafiamy jednak na kolejny problem: aktualne modele są potwornie zasobożerne. – Kolejną rewolucją być może będzie dekompozycja modeli, żeby one były mniejsze, lżejsze, mniej energetycznie wymagające. Nie mamy tej technologii. Ale jak ona będzie, to wydaje mi się, że się otworzy jeszcze znowu jakaś przestrzeń na nowe rozwiązania – opowiada prof. Biecek. Jak mówi, wzrasta zainteresowanie modelami wieloagentowymi.

W odcinku usłyszycie, komu wyspecjalizowana AI mogłaby znacząco pomóc w pracy i rozwijaniu wiedzy (na przykład lekarzom i badaczom kosmosu), czy możemy ufać modelowi, który informuje nas, w jaki sposób doszedł do podanego nam wniosku (spoiler: etapy wnioskowania też mogą być wymyślane), o tym, że same modele powinni być obiektem badań naukowców oraz dlaczego, zdaniem naszego gościa, szkodliwe jest postrzeganie AI jako czegoś więcej niż narzędzia. – Wierzę w metodę naukową i nawet jeżeli coś wygląda na magiczne, to fantastycznie jest rozłożyć to na części pierwsze i zobaczyć dokładnie, jakie elementy tej funkcji wpływają na konkretny wynik – podsumowuje prof. Biecek.

Obiecany link do zestawienia „Epic fAIls - największa wpadka systemu AI w roku 2025” https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqZ3Otl3XQdeq-mZBKvCh8_OAwzbywgBasRl_SKXDzS4MDLQ/viewform?pli=1

PS. Nie odnosimy się do awantury wokół OpenAI I problemu Naviera-Stokesa, bo informacje pojawiły się już po naszym nagraniu.

Witajcie Młode Umysły!  Jak tam u Was?  Ciekawość nie gaśnie, mam nadzieję? 🔍✨ W tym odcinku to Wy, dzieci, jesteście głównymi bohaterami! 👧🧒

Pomóżcie tworzyć LAMU: https://patronite.pl/z/LAMU

🌱 Jak człowiek rośnie? Jaśmina, 6 l.
👀 Dlaczego mamy różny kolor oczu? Maja, 7 l.
👶 Jak widzą niemowlęta? Ania, 8 l.
🤔 Czemu dzieci jak się rodzą, nic nie umieją? Irena, 6 l.
🗣️ Dlaczego dzieci od razu nie zaczynają mówić? Tosia, 8 l.
💬 Czy dzidziusie potrafią porozumiewać się ze sobą? Jaś, 9 l.
dr Aleksandra Kołodziejska, Anna Malinowska-Korczak, BabyLab PAN

☕ Czemu dzieci nie mogą pić normalnej kawy, tylko kawę Inkę? Ala, 5 l.
🍽️ Dlaczego muszą człowieki jeść obiad? Fabian, 5 l.
🥦 Moja pani dyrektor w przedszkolu podczas posiłków zawsze mówiła: „Dzieci, jedzcie zieleń, zieleń jest najważniejsza!”. O co tak naprawdę chodziło? Blanka, 11 l.
👨‍🔬 dr Tomasz Szablewski, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

😴 Czy ludzie podczas snu połykają ślinę? A jeśli nie, to dlaczego? Florka, 10 l.
🌙 Dlaczego w soboty i niedziele wstaję z łóżka już o świcie, a w dni powszednie potrzebuję spać do późna? Julian, 9 l.
 dr Małgorzata Hołda, Uniwersytet Jagielloński

🏆 Dlaczego ludzie lubią rywalizować? Zosia, 10 l.
😠 Dlaczego ludzie się złoszczą? Ksawery, 7 l.
🙈 Dlaczego dzieci się wstydzą? Helena, 4 l.
 Agata Wlazło, psycholożka dziecięca

🦴 Dlaczego dzieci mają więcej kości od dorosłych? Lidia, 6 l.
🩹 Dlaczego stawy bolą, kiedy rośniemy? Ala, 10 l.
🌱🦴 Jak to się stało, że rosną kości? Witek, 5,5 l.
 lek. Jakub Baszczuk

Pewnie każdemu z was zdarzyło się kiedyś wpaść w drugą osobę, zwykle jednak nic z tego nie wynika (chyba, że w komediach romantycznych). Bakterie bezustannie zderzają się ze sobą nawzajem i potrafią wykorzystać takie zderzenie, by przekazać sobie jakiś cenne dla przetrwania geny. Często jest nim na przykład oporność na konkretny typ antybiotyku. – Bakterie potrafią, trochę tak jak w filmie „Matrix”, wgrać sobie skille, wgrać sobie umiejętności jedna drugiej – opowiada obrazowo dr Jonasz Słomka z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. W Laboratorium Biokontaktów prowadzi wraz z zespołem badania na pograniczu fizyki i biologii, a skupia się właśnie na bakteriach i fizyce ich spotkań.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Badacze w laboratorium skonstruowali urządzenie do zderzania komórek bakteryjnych w optymalnym tempie – taki zderzacz bakterii. Tempo mieszania ma znaczenie, bo takie przekazanie sobie fragmentu genotypu nie jest takie łatwe, bakterie muszą się stykać przez 10-15 minut. Drugim ważnym elementem badań są modele matematyczne. Warunki, w których żyją bakterie, są zróżnicowane. – Jest zupełnie inne zagęszczenie bakterii, są inne biochemiczne warunki, w których znajdują się bakterie, być może są bardzo różne szczepy bakteryjne, ale fizyka spotkań nie będzie aż tak różna – wyjaśnia fizyk. Naukowcy przygotują więc modele matematyczne, sparametryzowane danymi pozyskanymi z eksperymentów ze zderzaczem. W efekcie stworzą atlasy potencjału – mapy przewidujące, w jakich środowiskach horyzontalny transfer genów zachodzi szybciej lub z większym prawdopodobieństwem. Konkretne odkrycia mogą przynieść m. in. przełom w walce z antybiotykoopornością.

Z odcinka dowiecie się więcej o bakteriach, które są niezwykle interesującymi istotami. – Epickie opowieści się tam odgrywają w tej mikroskali, w każdym środowisku – mówi dr Słomka. Opowiemy o umiejętnościach adhezyjnych, o chemotaksji, czyli umiejętności poruszania się w kierunku, z którego bakterie odbierają jakieś bodźce chemiczne, będzie też o łapaniu się na wędkę (bardzo potrzebne przy horyzontalnym transferze genów!) i przebijaniu się dzidą.

Rozmawiamy też o tym, jak się pracuje w Polsce po długim pobycie na zagranicznych uczelniach.

Polecam, samo gęste z pierwszej linii frontu naukowego!

Chodź to już wrzesień, to lato astronomiczne trwa i LAMU Was nie opuszcza, Drogie Młode Umysły! W tym odcinku: ziemia i woda. Zapraszamy!
Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMU

Sekcja: Ziemia i wulkany
🔥 Dlaczego lawa jest gorąca? Zosia, 6 l
🌋 Czy kiedyś w Polsce będzie jakiś wulkan i czy był w Polsce jakiś wulkan? Miesiu, 4 l
🌍 Co by się stało, kiedy zniknęłyby płyty tektoniczne? Kuba, 7 l
🌎 Dlaczego Ziemia ma warstwy? Tadzio, 5 l
dr Jakub Ciążela, Instytut Nauk Geologicznych PAN

🌱 Z czego jest ziemia w ogródku? Ela, 5 l
prof. Marta Wrzosek, Ogród Botaniczny UW

Sekcja: woda💦
Skąd się bierze woda? Leon, 5 l
🌊 Skąd w przyrodzie wzięła się woda? No i dlaczego w oceanach jest słona, a w jeziorach słodka? Ala, 9 l
🌊 Jak powstał pierwszy ocean? Matylda, 9 l
☀️ Czy woda kiedyś wyparuje z Ziemi? Kinia, 9 l
dr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN

💧 Ile wody jest w Wiśle? Staś, 9 l
Piotr Bednarek, hydrolog, UJ i Fundacja Wolne Rzeki

🕳️ Dlaczego nie da się wykopać dołka w wodzie? Kaja, 7 l
🌀 Jak się tworzą wiry wodne? Tomek, 8 l
💧 Czemu to jest tak, że gdy na przykład pijesz coś, pijesz wodę z butelki, i zawsze coś zostaje na dnie, jakaś kropelka? Lucek, 6 l
prof. Maciej Lisicki, Wydział Fizyki UW

🌊 Dlaczego w morzach są przypływy i odpływy i co je powoduje? Pola, 6 l
🌊 Dlaczego są przypływy i odpływy? Orest, 5 l
dr Paulina Pakszys, Instytut Oceanologii PAN

Wyobraźmy sobie dwa fotony. Jeden leci do nas na Ziemię ze Słońca, a drugi z błysku gamma jakiegoś pulsara. To foton i to foton, a jednak ten drugi ma oszałamiającą energię: bilion razy większą! Astronomia wysokich energii, czyli obserwowanie zjawisk takich jak promieniowanie gamma, to atrakcyjna i szybko się rozwijająca gałąź astronomii, która może przynieść ludzkości niesamowite odkrycia. W Radiu Naukowym opowiada o niej prof. Tomasz Bulik, dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego oraz przewodniczący Komitetu Astronomii Polskiej Akademii Nauk.

💛 https://patronite.pl/radionaukowe
💸 https://suppi.pl/radionaukowe
📖 https://wydawnictworn.pl/

Skąd się biorą tak wysokoenergetyczne fotony? – Musimy mieć kosmiczny akcelerator – wyjaśnia w skrócie prof. Bulik. Dość dobrze zaobserwowanymi akceleratorami są gwiazdy neutronowe: bardzo zwarte, rotujące, z silnym polem magnetycznym. – Te pola elektryczne są na tyle silne, że tam albo powstają pary elektron-pozyton, albo są elektrony wyrywane z powierzchni gwiazdy neutronowej i magnetosfera, czyli przestrzeń wokół gwiazdy neutronowej, wypełnia się cząstkami, które natrafiają na bardzo silne pola elektryczne, które z łatwością przyspieszają elektrony i pozytony do bardzo wysokich energii – opowiada astrofizyk. Bywa tak, że wysokoenergetyczne cząstki zderzają się z niskoenergetycznymi fotonami i przekazują im część swojej energii. Zdarzają się też kolizje proton-proton, prowadzące do rozpadu cząstek elementarnych i emisji fotonów. Superciekawa hipoteza egzotycznych cząstek mówi, że fotony gamma mogą powstawać w wyniku anihilacji ciemnej materii w centrach galaktyk.

Obserwacje wysokoenergetycznych zjawisk mogą przynieść rewolucyjne odkrycia. – W ramach tych badań podstawowych jest cały szeroki program zagadnień, które możemy rozwiązać. To jest pochodzenie ciemnej materii. Pochodzenie promieniowania kosmicznego. (…) Poszukiwanie pierwotnych czarnych dziur – wylicza prof. Bulik. Lepsze zrozumienie struktury czasoprzestrzeni pomogłoby też rozwinąć mechanikę kwantową. Obserwacje wciąż są dość pionierskie. – My jesteśmy mniej więcej na etapie Galileusza, jeśli chodzi o liczbę źródeł na niebie – półżartem, półserio mówi prof. Bulik. 

Ważnym (i niezmiernie jak na astrofizykę tanim w utrzymaniu!) ośrodkiem, który je prowadzi, jest Obserwatorium H.E.S.S. w Namibii. Jeszcze w tym roku mają się uruchomić pierwsze cztery teleskopy projektu CTA, Cherenkov Telescope Array. – To będzie obserwatorium, które będzie miało czułość dziesięciokrotnie większą niż to, co mamy dotychczas – zapowiada prof. Bulik. W ciągu najbliższych kilku lat możemy się spodziewać niezmiernie ciekawych odkryć. W odcinku usłyszycie też, jak wygląda życie badacza w Obserwatorium H.E.S.S. (jeździ się rowerami wśród antylop), jak astronomia wysokich energii pomaga szukać ciemnej materii w kosmosie i dlaczego badanie Wszechświata przypomina opisywanie słonia przez ślepców.

00:00 Wstęp
01:42 Jak astronomowie obserwują Wszechświat?
06:30 Czym różnią się fotony o różnej energii?
10:44 Skąd się biorą fotony gamma?
14:33 Gwiazdy neutronowe jako kosmiczne akceleratory
17:47 Czarne dziury i wybuchy supernowych
25:59 Historia odkrycia błysków gamma
28:52 Jak działa teleskop Czerenkowa HESS?
32:50 Badanie zmienności i prędkości światła
37:27 Poszukiwanie granic fizyki i ciemnej materii
42:49 Nowa era: Cherenkov Telescope Array
44:41 Praca astronoma w obserwatorium w Namibii
51:20 Międzynarodowa współpraca naukowa i polityka
55:02 Czułość teleskopów i pytania patronów
58:13 Podsumowanie i zakończenie