Tjipcast

Een school wil graag meer samenwerken, maar het rooster biedt nauwelijks gelegenheid om elkaar te ontmoeten. Een onderwijsinstelling kiest voor flexibel onderwijs, terwijl de administratie en begeleiding daar nog onvoldoende op zijn ingericht. Zulke situaties laten zien hoe nauw onderwijsambities samenhangen met de manier waarop het dagelijks werk is georganiseerd. Wie een verandering wil realiseren, moet daarom zorgvuldig kijken naar de verbinding tussen de gewenste richting, de inrichting van de organisatie en het dagelijkse handelen van professionals.

In deze aflevering zijn Chanté Zuidgeest en Joost van der Kolk te gast. Beiden werken bij Ten Have Change Management en schreven met collega’s het boek Organisatiekracht: Organisatieontwerp als doordacht veranderproces. Daarin verbinden zij organisatiekunde en veranderkunde. We bespreken waarom een goede analyse voorafgaat aan het tekenen van een nieuwe structuur en hoe organiseren vraagt om voortdurende afstemming tussen richten, inrichten en verrichten.

Aan de hand van voorbeelden uit het onderwijs en de zorg onderzoeken we hoe structuur bepaald gedrag stimuleert of belemmert. Wat betekent het als een leraar onderdeel is van meerdere teams? Hoe organiseer je samenwerking rondom de ontwikkeling van leerlingen? En hoe combineer je betrokkenheid van medewerkers met heldere kaders en besluiten?

Ook de persoonlijke gevolgen van verandering komen aan bod. Bestaande werkwijzen hebben een geschiedenis en een functie. Die begrijpen helpt om zorgvuldig nieuwe keuzes te maken. Dat vraagt om eerlijkheid over wat verandert, aandacht voor mensen en een duidelijk perspectief op de toekomst.

Kernpunten uit het gesprek:

🔍 Begin met een heldere probleemdefinitie. Onderzoek hoe de organisatie functioneert voordat je besluit de structuur te veranderen.

🧭 Verbind richten, inrichten en verrichten. Ambities moeten aansluiten op de organisatie van het werk én op wat professionals dagelijks kunnen doen.

💬 Maak cultuur concreet. Onderzoek welk gedrag zichtbaar is en hoe afspraken, prikkels en werkverdeling dat gedrag beïnvloeden.

🔗 Iedere organisatiekeuze vraagt om afstemming. Wie het werk verdeelt over teams, vakgroepen of locaties, moet ook de verbinding daartussen organiseren.

🤝 Combineer participatie met duidelijke besluitvorming. Betrokkenheid vraagt om heldere kaders en eerlijkheid over de gevolgen voor medewerkers.

Quotes uit het gesprek:

“Maak eens een goede probleemdefinitie. Dus analyseer eerst, doe eerst een diagnose.”

“De perfecte structuur, nou, die bestaat niet.”

“Je moet ontzettend eerlijk zijn over eventuele pijn.”

Tijdstempels

00:00 Introductie: organisatie-inrichting en verandering
01:03 De aanleiding voor het boek Organisatiekracht
03:37 Valkuilen: te snel naar een nieuwe structuur grijpen
04:54 Vertragen en het organisatievraagstuk analyseren
06:55 Cultuur, gedrag en de invloed van structuur
09:54 Wat taal en eerdere veranderingen oproepen
14:20 Richten, inrichten en verrichten
17:17 Een doelgericht en uitvoerbaar organisatieontwerp
19:14 Praktijkvoorbeeld: thuiszorg en woonzorg verbinden
21:35 Schoolorganisatie, teamindeling en zwakke koppelingen
24:26 Werk verdelen en samenwerking organiseren
26:01 Nieuwe structuren vragen om leren en ander gedrag
28:50 Veranderkracht: energie, focus en duidelijke kaders
31:04 Participatie, besluitvorming en veranderende onderwijsopgaven
34:44 Eigen belangen, fusies en aandacht voor de mens

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Bronnen en verdieping

Organisatiekracht: Organisatieontwerp als doordacht veranderproces

In dit boek verbinden Joost van der Kolk, Sjoerd Segijn, Chanté Zuidgeest, Lianne de Bie en Wouter ten Have organisatiekunde met veranderkunde. Ze bieden een raamwerk om richting, inrichting en dagelijkse uitvoering in samenhang te analyseren en vorm te geven.

Organisatiekracht: leren en toepassen

Deze pagina beschrijft hoe het Organisatiekracht-raamwerk helpt om de structuur en besturing van een organisatie te onderzoeken. De toepassing volgt de stappen analyseren, ontwerpen en ontwikkelen, met aandacht voor de verbinding tussen ambities en dagelijkse praktijk.

Waar je knipt, moet je plakken

Dit artikel gaat over de samenhang die nodig blijft wanneer je werkzaamheden verdeelt over teams of organisatieonderdelen. Het sluit aan bij het gesprek over vakgroepen en onderwijsteams: iedere verdeling vraagt ook om het organiseren van verbinding en afstemming.

Veranderen: doordacht werken aan organisatieverandering

Deze pagina licht de veranderkundige aanpak van TEN HAVE Change Management toe. Daarbij staat centraal hoe je de gewenste verandering verbindt met de huidige situatie en wat nodig is om die beweging mogelijk te maken.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?

Het bericht Hoe hangt de inrichting van een organisatie samen met een doordacht veranderproces? verscheen eerst op Tjipcast.

Lesgeven in het speciaal voorgezet onderwijs confronteert je voortdurend met je eigen ideeën over wat normaal gedrag is, hoe een klas hoort te functioneren en wat je van leerlingen mag verwachten. Juist wanneer een leerling niet reageert zoals je had voorzien, wordt zichtbaar hoe sterk je eigen opvattingen, routines en waarden je handelen sturen. Zoals in het gesprek wordt gezegd: “Je spreekt een taal die zij helemaal niet begrijpen.” Dat maakt lesgeven hier niet alleen pedagogisch en didactisch veeleisend, maar ook persoonlijk.

Leerkrachten Carolien Bosman, David van Heusden en schooldirecteur Ruut Donkers van SO De Isselborgh laten zien dat vakmanschap daarom begint bij de bereidheid om ook naar jezelf te kijken. Wanneer een les ontspoort, een leerling boos wordt of een groep niet meegaat, ligt de eerste vraag niet automatisch bij het kind. “Wat doe ík waardoor dit niet werkt?” is minstens zo relevant. Tegelijkertijd vraagt het werk om een onvoorwaardelijke houding: ook na een moeilijke dag opnieuw beschikbaar zijn, opnieuw structuur bieden en blijven zoeken naar wat gedrag probeert duidelijk te maken. Juist die combinatie van zelfonderzoek, hoge verwachtingen en volhouden maakt lesgeven in het speciaal voortgezet onderwijs tot een complex vak.

Deze onvoorwaardelijkheid betekent nadrukkelijk niet dat verwachtingen worden verlaagd. Op school blijft leren centraal staan: leerlingen werken samen in de groep, lezen veel, bouwen kennis op en krijgen waar nodig extra instructie en leertijd. Routines worden expliciet aangeleerd en geoefend, instructies worden concreet gemaakt en leraren onderzoeken voortdurend of leerlingen nog kunnen aanhaken. Daarmee ontstaat een vorm van onderwijs waarin pedagogische sensitiviteit samengaat met hoge verwachtingen, kennisrijk onderwijs en didactische keuzes die zoveel mogelijk doelgericht en onderbouwd worden gemaakt. Juist voor leerlingen die eerder zijn vastgelopen, is die combinatie belangrijk: veiligheid creëren zonder het leren uit het oog te verliezen.

Kernpunten uit het gesprek

🧭 Vakmanschap begint bij zelfonderzoek. Moeilijk verstaanbaar gedrag confronteert leraren niet alleen met de leerling, maar ook met hun eigen normen, verwachtingen en reacties. De vraag wat je zelf doet waardoor iets wel of niet werkt, blijft voortdurend relevant.

🧱 Structuur creëert ruimte om te leren. Voorspelbare routines en concrete instructies verminderen de hoeveelheid die leerlingen zelf moeten uitzoeken en geven houvast wanneer de omgeving snel als onveilig of overweldigend wordt ervaren.

🔍 Gedrag is informatie. Onrust, boosheid, vermijding of provocatie kunnen manieren zijn waarop een leerling laat zien dat iets te moeilijk, onduidelijk of spannend is. De professionele opdracht is om achter het zichtbare gedrag te blijven kijken.

👥 Leren gebeurt zoveel mogelijk in de groep. Leerlingen worden niet voortdurend op individuele routes gezet, maar leren ook hoe ze zich tot anderen kunnen verhouden. Juist de groep vormt daarmee een belangrijke oefenplaats.

📚 Hoge verwachtingen blijven overeind. Een veilige pedagogische omgeving betekent niet dat leren minder belangrijk wordt. Kennisopbouw, lezen, rekenen, expliciet oefenen en gerichte extra leertijd blijven centraal staan.

Quotes uit het gesprek:

“Je moet er dus eigenlijk van uitgaan dat onze kinderen de wereld als onveilig ervaren. We moeten de schoolwereld zo organiseren dat leren überhaupt mogelijk wordt.”

“Niet zozeer: wat doe je? Maar: wat probeer je mij eigenlijk te vertellen met het gedrag dat je laat zien?”

Je hebt geen invloed op de reactie van die leerling. Je kunt alleen je eigen instrument bijstellen.”

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tijdstempels

00:00 – Schoolcontext verkennen
02:52 – Onvoorwaardelijk vakmanschap
05:12 – Eigen handelen
08:39 – Routines oefenen
10:13 – Veiligheid organiseren
12:38 – Gedrag begrijpen
14:24 – Ruimte bieden
16:35 – Groepsgericht leren
19:00 – Concrete taal
21:13 – Professionele houding
25:07 – Samen professionaliseren
26:49 – Tijd vertragen
30:09 – Gedrag oefenen
32:07 – Leerachterstanden verkleinen
35:58 – Ervaring ontwikkelen

Bronnen en verdieping

Regie in de klas
Carolien brengt het boek Regie in de klas mee als voorbeeld van een bron die haar hielp anders te kijken naar routines en klassenmanagement. Ze beschrijft hoe ogenschijnlijk kleine handelingen, zoals een potlood slijpen of binnenkomen in de klas, voor onrust kunnen zorgen wanneer niet helder is wat er van leerlingen wordt verwacht. Gewenst gedrag moet daarom expliciet worden aangeleerd en herhaaldelijk worden geoefend. Auteur en editie worden in het gesprek niet genoemd.

Triple C
David verwijst naar Triple C, een visie uit de zorg rond de begrippen cliënt, coach en competentie. Hij herkent daarin vooral het uitgangspunt om iemand niet te reduceren tot probleemgedrag. De persoon blijft centraal staan, terwijl professionals zoeken naar manieren om competenties te ontwikkelen en deelname aan het gewone leven mogelijk te maken.

Video-coaching (beeldcoaching)
In het gesprek wordt video-coaching genoemd als belangrijke vorm van professionalisering. Leraren bekijken samen kleine interactiemomenten terug en onderzoeken welke invloed hun eigen houding, lichaamstaal of instructie op leerlingen heeft. Juist de micro-analyse maakt zichtbaar wat tijdens een les gemakkelijk wordt gemist.

Het bericht In gesprek over onvoorwaardelijk vakmanschap in het speciaal voortgezet onderwijs (SO) verscheen eerst op Tjipcast.

Goed onderwijs ontstaat niet alleen in het klaslokaal. Natuurlijk doet de kwaliteit van de leraar ertoe, maar ook de organisatie daaromheen bepaalt in belangrijke mate wat leraren en leerlingen kunnen bereiken. Denk aan de kwaliteit van leiderschap, de samenwerking binnen teams, ruimte voor professionele ontwikkeling en de manier waarop een school gezamenlijke ambities formuleert en bewaakt. Juist wanneer scholen hun onderwijs duurzaam willen verbeteren, is het daarom relevant om niet alleen te kijken naar individuele professionals of afzonderlijke lessen, maar naar het functioneren van de school als geheel. Welke omstandigheden helpen leraren om goed onderwijs te geven, van elkaar te leren en samen verantwoordelijkheid te nemen voor de ontwikkeling van alle leerlingen?

André de Waal, academic director van het HPO Center, Ed Ilgen, onderwijsadviseur en bestuurssecretaris bij Stichting Eem-Vallei Educatief en Marjolein Bos, regiodirecteur bij Stichting Viertaal zijn op onderzoek gegaan om te bepalen wat scholen kunnen leren van het gedachtegoed rond High Performance Organizations.

Daarbij gaat hoog presteren nadrukkelijk niet over voortdurend de beste moeten zijn. Het draait om een organisatie die mensen in staat stelt zich te ontwikkelen en gezamenlijk steeds beter onderwijs te realiseren. In deze podcast wordt de expliciete verbinding met de dagelijkse onderwijspraktijk gemaakt. Zo vraagt dit om hoge ambities, maar ook om professionele samenwerking, een sterke interne organisatie en leiderschap dat ontwikkeling mogelijk maakt. Kwaliteit is daarmee niet alleen de verantwoordelijkheid van de individuele leraar. Het wordt een gezamenlijk vraagstuk: wat willen we voor leerlingen bereiken, welke omstandigheden zijn daarvoor nodig en hoe kunnen we als organisatie iedere dag een beetje beter worden?

Kernpunten uit het gesprek:

🎯 Hoog presteren betekent niet dat iedereen de beste moet zijn. Het gaat om een organisatie die voorwaarden creëert waardoor medewerkers zich kunnen ontwikkelen en zo goed mogelijk kunnen presteren.

🤝 Onderwijskwaliteit is een collectieve verantwoordelijkheid. Goed onderwijs wordt sterker wanneer leraren, schoolleiders, kwaliteitscoördinatoren en ondersteunende medewerkers gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor ontwikkeling en kwaliteit.

🏫 De organisatie rond het klaslokaal doet ertoe. Leiderschap, interne organisatie, samenwerking, professionele ontwikkeling en duidelijke ambities kunnen leraren ondersteunen om duurzaam goed onderwijs te verzorgen.

🌱 Verbeteren vraagt om een lerende houding. Sterke teams stellen zichzelf voortdurend de vraag wat vandaag goed ging en wat morgen beter of scherper kan.

🧭 Een raamwerk werkt niet als opgelegde blauwdruk. Schoolontwikkeling vraagt om dialoog, gezamenlijke besluitvorming en eigenaarschap; een bestuurder die een HPO-model simpelweg ‘uitrolt’ mist juist een belangrijk uitgangspunt van het gedachtegoed.

Quotes uit het gesprek:

“Kwaliteit is heel lang gezien als een individueel vraagstuk: hoe word ik een betere professional? En we weten dat echt goed onderwijs wordt gegeven door een team wat samen kijkt naar kwaliteit.”

“Wat je wil is een omgeving creëren waar die leraren zich steeds verder kunnen ontwikkelen tot het niveau wat ze zouden kunnen bereiken.”

“Een goede leider zorgt dat een team in staat is om zichzelf elke dag te verbeteren.”

Tijdstempels

00:00 – Hoogpresterende scholen
02:13 – Hoge ambities
04:05 – Onderwijskwaliteit verbeteren
05:40 – Organisaties onderzoeken
09:13 – Organisatorische voorwaarden
10:39 – Collectieve kwaliteit
14:25 – HPO factoren
16:05 – Gezamenlijke ambitie
18:49 – Professionele ontwikkeling
21:27 – Krachtig leiderschap
23:32 – Dagelijks verbeteren
26:54 – Pedagogische opdracht
29:28 – Collectief ontwikkelen
31:42 – Gezamenlijke verandering
34:00 – Praktische toepassing

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Bronnen en verdieping

De Waal, A., Schreurs, M., Bos, N., Fiorentinos, D., Ilgen, E. & Van Zandvoort, L. – Building high-performing schools: validating a school organizational capability framework in a Dutch multi-school foundation.
Deze peer-reviewed studie uit 2026 in Quality Assurance in Education sluit zeer direct aan bij het gesprek. Het onderzoek gebruikt gegevens van 165 medewerkers van 13 basisscholen binnen Stichting STEV en onderzoekt het HPS-raamwerk als instrument voor duurzame schoolontwikkeling. De studie benadrukt onder meer leiderschap, routines, samenwerking, professioneel leren en systematische verbetering als organisatorische voorwaarden voor onderwijskwaliteit.

De Waal, A., Schreurs, M., Goossens, P. & Dirkx, M. – Building High Performing Schools: A Case Study.
Deze studie uit 2025 in International Education Studies onderzoekt hoe het HPO-raamwerk kan worden toegepast op scholen. De auteurs concluderen op basis van een casestudy dat het raamwerk scholen kan helpen hun organisatorische uitgangspositie te onderzoeken en concrete verbeterpunten te identificeren.

De Waal, A., Goossens, P., Bos, M. & Jeurissen, N. – Characteristics of the High Performing School.
Deze publicatie richt zich specifiek op kenmerken van high-performing schools en onderscheidt vier hoofdfactoren: kwaliteit van schoolmanagement, kwaliteit van de interne organisatie, kwaliteit van leraren en medewerkers en kwaliteit van de onderwijsaanpak. Dat zijn precies de vier factoren die in het gesprek worden besproken.

De Waal, A. – What Makes a High Performance Organization.
Voor verdieping in het oorspronkelijke HPO-raamwerk. De Waal onderscheidt vijf factoren: kwaliteit van management, openheid en actiegerichtheid, langetermijngerichtheid, continue verbetering en vernieuwing en kwaliteit van medewerkers.

HPO Center – High-Performance Schools
Een overzichtspagina met onderzoek, praktijkcases en publicaties rond de toepassing van het HPO-gedachtegoed in onderwijsorganisaties.

Tot slot heeft André de Waal bijna een boekenkast vol geschreven over dit gedachtegoed in (commerciele) organisaties. Kijk zeker even op Managementsite voor een overzicht. Ook heb ik André de Waal meerdere keren gesproken in de podcast serie. Bijvoorbeeld over de relatie tussen HPO organisaties en leiderschap. Zowel in het Engels als Nederlands!

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?

Het bericht Wat leert onderzoek naar high-performing schools ons over het beter onderwijs? verscheen eerst op Tjipcast.

Onderwijsvernieuwing hoeft niet te betekenen dat bewezen principes over leren, kennisoverdracht en didactiek radicaal overboord gaan. Op kindcentrum De Uitdaging in Nijmegen worden klassieke uitgangspunten zoals directe instructie, kennisopbouw en duidelijke gedragsroutines gecombineerd met thematisch onderwijs, actieve samenwerking en ruimte voor verdieping en verrijking voor iedere leerling. Een school waar curriculumdenken in een vergevorderd stadium is! Hoog tijd om eens op bezoek te gaan en de collega’s te spreken over hun visie op leren, ontwikkeling en organiseren.

Schoolleider Frédérique Derkse, mentor en unitcoördinator Esther Dijkstra en mentor en unitcoördinator Marijke Stienstra vertellen hoe De Uitdaging na een start vanuit gepersonaliseerd leren steeds nadrukkelijker is gaan zoeken naar de pedagogisch balans met hoge verwachtingen naar alle leerlingen. Ook hier speelt de dagelijkse uitvoerbaarheid van onderwijs ook een belangrijke rol: rust, reinheid en regelmaat is voor leerlingen en leerkrachten en onderwijsprofessionals belangrijk. Vooral op een school met meer dan 400 leerlingen! In de ochtend ligt de nadruk op de kernvakken rekenen, taal en lezen, met instructie in het leerjaar. In de middag werken leerlingen in mentorgroepen verder aan thematisch onderwijs, waarin kennis wordt verwerkt. Leerlingen zitten dan op het leerplein en krijgen actieve begeleiding.

Deze combinatie vraagt om meer dan een goed lesmodel. De Uitdaging werkt met heldere routines, een gezamenlijke taal op leren, terugkerende blokplanning, vakinhoudelijke experts en een zeer scherpe kwaliteitscyclus (datagericht). Dit is terug te zien in de onderwijsresultaten die nu al meerdere jaren op rij flink groeien. Tegelijkertijd is De Uitdaging erkend als Klassewerkplek, waarbij collega’s een (zeer) hoge mate van plezier en geluk ervaren in hun werk. In het gesprek wordt duidelijk hoe sterk samenwerking, gedeelde verantwoordelijkheid, heldere rollen en aandacht voor elkaar daarmee verbonden zijn. En dat werkplezier en hoge verwachtingen naar leerlingen hand in hand gaan. Niet voor niets werkt De Uitdaging vanuit de principes van de professionele leergemeenschap waarin tijd is vrijgemaakt om in leerteams de ontwikkeling van iedere leerling nauwgezet te monitoren! Een absolute aanrader om te luisteren hoe een haalbare en radicale middenweg te ontwikkelen tussen enerzijds onderwijsvernieuwing en anderzijds het belang van continue verbetering van de curriculumopbrengsten op school. Het is ook een podcast waar je voelt hoe leuk het is om les te geven in een hecht en betrokken onderwijsteam.

Kernpunten uit het gesprek:

🧭 Een duidelijke koers begrenst vernieuwing. Nieuwe ideeën worden steeds getoetst aan de visie en de kernopdracht van de school: goed onderwijs geven binnen een pedagogisch veilige omgeving.

📚 Kennis gaat vooraf aan zelfstandige verwerking. In de ochtend ligt de nadruk op expliciete instructie en kernvakken; in het thematisch onderwijs krijgen leerlingen ruimte om kennis samen toe te passen en te verdiepen.

🔄 Routines creëren ruimte. Heldere afspraken over gedrag, taalgebruik en werkwijzen verminderen onduidelijkheid en maken volgens het team juist meer leren en samenwerken mogelijk.

🧩 Samenwerking is organisatorisch ingebouwd. Mentorgroepen, instructiegroepen, experts en unitcoördinatoren maken dat leerkrachten leerlingen gezamenlijk volgen en onderwijs samen ontwerpen.

📊 Verbeteren begint bij analyseren. Bij onder meer rekenen en technisch lezen kijkt het team eerst nauwkeurig naar resultaten, onderwijspraktijk en onderzoek voordat nieuwe keuzes worden gemaakt.

Quotes uit het gesprek:

“Kennis wordt groter als je het deelt in een groep.”

“Onze leerpleinen zijn geen speeltuinen. Het is hier een basisschool en we willen heel graag dat de kinderen hier wat leren.”

“Goed lesgeven kost tijd en aandacht.”

“We zijn geen center parks, maar een basisschool.”

Tijdstempels

00:00 – Modern onderwijs
02:17 – Groepsorganisatie uitgelegd
05:40 – Duidelijke koers
08:09 – Gepersonaliseerd leren
10:44 – Expliciete instructie
11:53 – Heldere routines
14:20 – Teamafspraken bewaken
16:30 – Rekenonderwijs verbeteren
19:05 – Gezamenlijke taal
20:09 – Gespreid leiderschap
23:40 – Thematisch verwerken
24:54 – Curriculum verbinden
26:49 – Besluiten organiseren
30:26 – Vernieuwing begrenzen
34:34 – Samen zorgen

https://youtu.be/-5ZspvhlYjA

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?

Het bericht Wat is de kracht van modern traditioneel onderwijs? verscheen eerst op Tjipcast.

Waarom leert het ene kind bijna vanzelf lezen, terwijl een ander ondanks veel oefening blijft worstelen in de klas? En hoeveel daarvan wordt specifiek bepaald door onderwijs, opvoeding en de directe leefomgeving van het kind zelf? En wat ligt al vast door erfelijke aanleg? Wetenschapper Elsje van Bergen bestudeert het samenspel tussen deze factoren. Zo volgt ze de ontwikkeling van tweelingen, soms in grote internationale studies om beter te begrijpen waarom kinderen van elkaar verschillen in de ontwikkeling van lezen en rekenen.

Dit levert opvallende inzichten op. Zo blijkt uit tweelingonderzoek dat ongeveer driekwart van de verschillen tussen kinderen in technisch lezen samenhangt met verschillen in aanleg. Ook het verband tussen het opleidingsniveau van ouders en de schoolprestaties van hun kinderen blijkt volgens haar onderzoek voor een aanzienlijk deel samen te hangen met genetische overdracht. Wat betekent dit voor een school? Gerichte interventies kunnen effect hebben, maar kinderen verschillen in hoeveel (en welke) ondersteuning ze nodig hebben. Ook bij leren lezen is oorzaak en gevolg niet altijd wat je intuïtief verwacht of denkt. Kinderen die beter leren lezen, gaan mede daardoor meer lezen en krijgen er (dus) meer plezier in. Het gesprek draait daarom niet om nature óf nurture, maar om nature én nurture.

Deze blik vraagt om (meer) nuance in het onderwijs. Verschillen tussen leerlingen verdwijnen niet automatisch door iedereen precies hetzelfde aanbod te geven in één klas, maar ze zijn tegelijkertijd ook niet onveranderlijk. Juist door beter te begrijpen welke verschillen samenhangen met aanleg en waar de omgeving wél invloed heeft, ontstaat ruimte voor gerichtere ondersteuning. Niet om leerlingen vast te zetten op basis van hun achtergrond of aanleg, maar om beter te zien wie op welk moment iets extra’s nodig heeft.

Kernpunten uit het gesprek:

🧬 Erfelijkheid verklaart een aanzienlijk deel van de verschillen tussen kinderen in kenmerken zoals technisch lezen, maar dat betekent niet dat ontwikkeling genetisch vastligt. Omgevingsinvloeden blijven relevant en kunnen doelgericht worden beïnvloed.

🔎 Een correlatie is nog geen oorzakelijk verband. Als genetische verschillen buiten beschouwing blijven, kan de invloed van bijvoorbeeld opleidingsniveau van ouders of de thuisomgeving groter lijken dan deze daadwerkelijk is.

📚 Leesplezier lijkt voor een belangrijk deel te volgen uit leesvaardigheid: kinderen die beter leren lezen, gaan mede daardoor vaker lezen en ervaren meer plezier. Later in de ontwikkeling kan die relatie ook de andere kant op werken.

⏳ Vrij lezen zonder begeleiding, feedback of verwerking levert volgens het besproken onderzoek geen aantoonbaar effect op de leesvaardigheid op. Juist omdat onderwijstijd beperkt is, is structuur rond lezen belangrijk.

⚖️ Diagnoses en risicofactoren zijn niet volledig statisch. Een familiair risico op bijvoorbeeld dyslexie kan helpen om kinderen vroeg te signaleren, maar zegt niet dat hun ontwikkeling vooraf vaststaat.

Quotes uit het gesprek:

“Als je genetica negeert, wordt de omgeving veel groter gemaakt dan die werkelijk is.”

“De oorzaak-gevolgrelatie loopt voornamelijk van leesvaardigheid naar leesplezier. En niet andersom.”

“Het is nature en nurture. Het is niet óf óf.”

Tijdstempels

00:00 – Aanleg omgeving
02:58 – Tweelingen vergelijken
05:58 – Ouderlijke invloed
10:17 – Voorlezen thuis
14:04 – Verschillen herkennen
15:32 – Genetische designs
19:39 – Leesplezier verklaren
23:38 – Vrij lezen
28:39 – Diagnoses begrijpen
34:03 – Dyslexie voorkomen
35:50 – Kansen ondersteunen
37:42 – Nature nurture

Bekijk ons gesprek eens op YouTube!

Bronnen en verdieping (Mocht je lastig toegang krijgen tot onderstaande publicaties, check dan de website van Elsje van Bergen)

Why educational inequality runs in families: Genetics matter more than environment
https://doi.org/10.31234/osf.io/rehdj_v1
Hoofdlink bij kansenongelijkheid, ouderlijke opleiding, genetische transmissie, ouderlijke omgeving, en bredere familie-invloeden. Dit is de Noorse studie waar Elsje over spreekt. Dit is nog de preprint link, over enkele maanden komt het artikel online.

Nurture might be nature: cautionary tales and proposed solutions
https://doi.org/10.1038/s41539-020-00079-z
Handige overzichtslink bij de kernboodschap: wat omgeving lijkt, kan deels samenhangen met aanleg; juist daarom zijn genetisch sensitieve designs nodig in het onderwijs.

Why do children read more? The influence of reading ability on voluntary reading practices
https://doi.org/10.1111/jcpp.12910
Past bij leesvaardigheid, leesplezier, en de richting van het verband: vaardigheid lijkt vaak leesfreqentie/leesplezier te voeden, niet alleen andersom.

Prevention of reading difficulties in children with and without familial risk: Short- and long-term effects of an early intervention
https://doi.org/10.1037/edu0000489
Past bij familiair risico, vroeg signaleren, Bouw!, interventie, en het punt dat sommige kinderen langduriger/intensiever ondersteuning nodig hebben.

Examining the Effects of Silent Independent Reading on Reading Outcomes: A Narrative Synthesis Review from 2000 to 2020
https://doi.org/10.1080/10573569.2021.1944830
Externe link bij het fragment over zelfstandig stillezen zonder structuur/begeleiding. Het artikel reviewt experimentele en quasi-experimentele studies naar silent independent reading (VS). Bij deze studie was Elsje niet bij betrokken; de andere vier wel.

Nederlands Kwaliteitsinstituut Dyslexie. De impact van de thuisomgeving op de leesontwikkeling van kinderen.
Nederlandstalige verdieping waarin Van Bergen haar onderzoek naar genetische factoren, thuisomgeving, familiair dyslexierisico en de Bouw!-interventie toelicht.

Tjipcast wordt mogelijk gemaakt door:

Wetenswaardig. Wil jij thematisch onderwijs realiseren, op basis van directe instructie, rijke teksten, en ook nog eens volledig kerndoel dekkend zijn? Wetenswaardig is een compleet uitgewerkte lesmethode voor leraren in het primair onderwijs. Nieuwsgierig? Kijk op Wetenswaardig voor meer informatie!

JSW. Hét vakblad voor leerkrachten en onderwijsprofessionals. JSW is praktijkgericht, duidelijk en toegankelijk! En wist je dat JSW ook een thematisch deel heeft? Met zes rijke edities per schooljaar én extra inspiratie via de website en nieuwsbrief blijf jij zo helemaal bij! Bijvoorbeeld nieuwsgierig naar basisvaardigheden, burgerschap, meertaligheid, sociaal emotionele ontwikkeling of actuele ontwikkelingen op het gebied van lezen?

Het bericht Nature of nurture? verscheen eerst op Tjipcast.